Cmentarz prawosławny w Piotrkowie Trybunalskim

Początki prawosławia w Piotrkowie Trybunalskim trudne są dziś do określenia. Miasto będące jednym z najważniejszych ośrodków Rzeczpospolitej Obojga Narodów ściągało chociażby na czas trwania sejmów, czy w późniejszym okresie Trybunałów Koronnych wielką masę szlachty różnorodnej pod względem wyznaniowym. W samym mieście od końca XV wieku żyły też kolonie kupców greckich, którzy byli prawosławni. Jednak dopiero prześladowania religijne w tureckiej Macedonii w XVIII wieku spowodowały masowy exodus tamtejszej prawosławnej ludności do Piotrkowa, gdzie od 1788 roku w utworzonej kaplicy prawosławnej w kamienicy Grabowskich na rogu Rynku i Placu Czarnieckiego rozpoczęli odprawiać swoje nabożeństwa.

Pierwszą nekropolią wyznawców prawosławia w Piotrkowie był cmentarz położony w okolicach dzisiejszego skrzyżowania ulic Słowackiego i Sienkiewicza, poza obrębem murów starego Piotrkowa. Po znalezieniu się Piotrkowa w granicach zależnego od Rosji Królestwa Kongresowego i napływie do niego rosyjskiej administracji wzrosła liczba ludności prawosławnej. W związku z tym na terenie cmentarnym wzniesiono w 1844 roku prawosławną cerkiew, a cmentarz został ograniczony do terenu przycerkiewnego. Ze względu na rozbudową Piotrkowa w kierunku zachodnim i dyspozycjami zabraniającymi dalszego chowania zmarłych w centrach miast, zalecono lokowanie nekropolii z dala od terenów przyświątynnych. Nowy cmentarz prawosławny w Piotrkowie Trybunalskim został założony razem z cmentarzem rzymskokatolickim w 1830 roku. Około 1870 roku prawosławna nekropolia została oddzielona od cmentarza katolickiego żeliwną barierką, którą po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku rozebrano.

Cmentarz jest doskonałym przykładem XIX i XX-wiecznej rzeźby sepuklarnej. Spoczywają na nim urzędnicy carscy, żołnierze stacjonującego w Piotrkowie do 1914 roku 8 Pułku Strzelców Imperium Rosyjskiego, duchowni oraz znamienici obywatele miasta. Nazwiska na nagrobkach świadczą o wieloetnicznym charakterze parafii, gdyż obok dominujących nagrobków Rosjan, są tutaj groby Polaków, Białorusinów i Ukraińców – żołnierzy i obywateli Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Okres II wojny światowej cmentarz przetrwał bez większych zniszczeń. Po 1945 roku władze komunistyczne dokonując systematycznego niszczenia pamiątek zabytkowej substancji miasta, szczególną uwagę zwróciły na stare cmentarze. Na cmentarzu prawosławnym zniszczono większość grobów armii żołnierzy URL. Podobnie jak na cmentarzu katolickim podcinano gałęzie drzew w ten sposób, by spadając niszczyły zabytkowe nagrobki i wydawano zezwolenia na niszczenie starych pomników pod nowe pochówki. Ostatnie postanowienie dotyczyło jednak w dużo większym stopniu cmentarza katolickiego. Część nagrobków zniknęła zniszczona przez upływający czas.

W chwili obecnej piękne nagrobki cmentarne są w różnym stanie. Podejmowana co roku przez Towarzystwo Przyjaciół Piotrkowa Trybunalskiego kwesta na rzecz ratowania piotrkowskich „Powązek” skupia się tylko na cmentarzu rzymskokatolickim pomijając zupełnie nagrobki znajdujące się na cmentarzu prawosławnym (również ewangelickim i żydowskim). Kilka nagrobków udało się odrestaurować własnym kosztem, większość natomiast zostawiona jest na pastwę czasu. W sprawie ratowania nagrobków Cmentarza Prawosławnego list otwarty do Towarzystwa Przyjaciół Piotrkowa Trybunalskiego wystosował autor niniejszego artykułu, jednak w swej odpowiedzi Towarzystwo nie podjęło inicjatywy na rzecz ratowania prawosławnego dziedzictwa Piotrkowa. Na drugi list otwarty autora Towarzystwo nie udzieliło już żadnej odpowiedzi. Fotografie umieszczono z nadzieją, iż pobudzą one grono wiernych do podjęcia akcji ratunkowej tej pięknej nekropolii, która bez ludzkiej pomocy, za kilka lat może istnieć tylko na tych zdjęciach. Osoby chcące wspomóc renowację mogą skontaktować się z proboszczem parafii ks. Janem Jakimiukiem (tel. 44 647 79 74).

fot. autor

— Marcin Majewski