Nie opłaca się być letnim, nawet w refleksji teologicznej

Słowa te, zaczerpnięte z dzieł księdza Jerzego Klingera, ujął jako myśl przewodnią swojego wystąpienia, w trakcie „polskiej” część tegorocznej Konferencji Kaukazologicznej na Uniwersytecie Warszawskim, ks. Wacław Hryniewicz – emerytowany profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, wybitny ekumenista, niekwestionowany autorytet w dziedzinie teologii wschodniej – główny prelegent w pierwszym dniu konferencji.
„Polska” część konferencji koncentrowała się na postaciach trzech wybitnych duchownych, związanych z Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym: metropolicie Dionizym Waledyńskim, św. archimandrycie Grzegorzu Peradze oraz ks. Jerzym Klingerze. Wszyscy trzej mieli wielki wpływ na myśl teologiczną naszego Kościoła, wszyscy podjęli ogromny wysiłek na polu nauki, pracy duszpasterskiej i cerkiewnej, wszyscy również spotkali się z cierpieniem i niezrozumieniem ze strony tak „czynników zewnętrznych”, jak i najbliższych, co znalazło swój wyraz w uwięzieniu – metropolity Dionizego, prześladowaniu przez służby specjalne polskie oraz sowieckie – księdza Jerzego Klingera, oraz ofiary z życia – jak to miało miejsce w przypadku archimandryty Grzegorza.

Kolejną postacią – którą wielokrotnie przywoływano – był mieszkający w Krakowie artysta i ikonograf Jerzy Nowosielski, łączący dyskurs teologiczny, prowadzony ze swoim wielkim przyjacielem ks. Jerzym Klingerem, z teologią piękna, ucieleśnianą w tworzonych przez siebie ikonach i freskach. Jerzy Nowosielski wykonał między innymi polichromię w cerkwi parafialnej w Kętrzynie, w której jako pierwszej w swoim kapłaństwie niósł posługę duszpasterską ksiądz Jerzy Klinger na początku lat pięćdziesiątych.

Ksiądz Hryniewicz nakreślając postać ks. Klingera jako teologa w pierwszej kolejności uwypuklił jego erudycję i otwartość na wielu teologów z różnych części prawosławnego (i nie tylko) świata. Ksiądz Klinger tak w chrześcijanach innych wyznań, jak i w samych heretykach dostrzegał ślady dobra. Nie był jednak człowiekiem jednej idei, miał wielu mistrzów, cenił Chomiakowa, Bułgakowa, Sołowiowa, Fłorowskiego (z którym polemizował), Afanasjewa, jednak jego największym mistrzem był sam Jezus Chrystus i Jego Ewangelia.

Nade wszystko jednak starał się dążyć do syntezy teologicznej. Twierdził, że tylko syntezy prowadzą myśl teologiczną naprzód. W tym względzie wzorem dla niego byli święci: Maksym Wyznawca, Symeon Nowy Teolog, Grzegorz Palamas. Podkreślał konieczność żywego związku z tradycją chrześcijańską, w tym tzw. syntezy neopatrystycznej – ponownego odczytania pism Ojców Kościoła i wsłuchania się w ich ducha. Wskazywał na konieczność oryginalnej, bezpośredniej konfrontacji Ojców Kościoła ze współczesnością i jej problemami.

Jednym z najważniejszych dzieł księdza Jerzego Klingera była wielka synteza – niemal zapomniana już dzisiaj – „Geneza sporu o epiklezę” – w której w genialny sposób zestawił dwa sposoby przeżywania Eucharystii. Radość zmartwychwstania przez Świętego Ducha, przyzywanie Świętego Ducha, by przemieniał przyniesione dary (Kościół wschodni) i Ostatnią Wieczerzę – sposób przeżywania Eucharystii nakierowany na słowa ustanowienia (Kościół zachodni).

Ksiądz Hryniewicz wskazywał również na obecną w pismach księdza Jerzego Klingera – a bliską jemu samemu - nadzieję na zbawienie całego świata. Wskazywał na dystans księdza Klingera do tak zwanej "teologii penitencjarnej". Ksiądz Klinger, jego zdaniem, nie potrafił pogodzić się z ideą wiecznego potępienia, nie podzielał jednak kategorycznej nauki o apokatastazie, widocznej chociażby w pismach jednego z jego mistrzów – księdza Sergiusza Bułgakowa. Twierdził, że urzeczywistnienie lub nieurzeczywistnienie piekła należy od natężenia nadziei i miłości. Bóg nie przyrzekł nam apokatastazy, bo oczekuje naszej osobistej modlitwy o nią.

Profesor Antoni Mironowicz z Białegostoku przybliżył zainteresowanie księdza Jerzego Klingera elementami słowiańskimi na terenie Polski w życiu Kościoła, w okresie początków kształtowania się państwowości polskiej, natomiast syn księdza Jerzego – Michał Klinger – wykładowca ChAT i ambasador RP w Grecji – przedstawił nowe elementy w teologii swojego ojca oraz jego przyjaciela Jerzego Nowosielskiego, przywołując wiele wspomnień z rodzinnego domu.

Ważnym elementem, który przewijał się w ciągu całej „polskiej” części konferencji była kwestia uzyskania przez Kościół prawosławny w Polsce autokefalii oraz problemy, z jakimi zmagał się w dwudziestoleciu międzywojennym tak metropolita Dionizy, jak i współpracujący z nim – głównie na niwie naukowej – archimandryta Grzegorz Peradze (o tym mówili: dr Dawid Kolbaia, ks. Andrzej Borkowski czy dr Urszula Pawluczuk). Ksiądz Jerzy Klinger również dostrzegał doniosłość samodzielności kanonicznej Cerkwi w Polsce i dlatego przede wszystkim dokonywał przekładów tekstów liturgicznych na język polski.

Niestety osoba i dzieło księdza Jerzego Klingera nie są zbyt dobrze znane w Polsce. Od lat nie są wydawane jego pisma, a i on sam nie doczekał się pobieżnej nawet biografii, chociaż nadal żyje wiele osób, które spotkały się z nim i mogłyby być źródłem wielu wspomnień (wśród nich redaktor Jan Turnau, który również wspominał na konferencji księdza Klingera). Nadal wiele prac duchownego znajduje się w formie rękopisów. Ksiądz Jerzy Klinger (1918 - 1978) żył w latach, w których powstał i kształtował się Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, sam był świadkiem wielu doniosłych wydarzeń i również z tego względu opisanie jego życia byłoby cenną inicjatywą.

Ostatni – trzeci dzień konferencji poświęcony będzie zagadnieniom związanym z historią i kulturą Gruzji oraz innych krajów Kaukazu.

fot. Agnieszka Paprocka-Major

— Szymon Krzyszczuk