Wielki Czwartek

Dziś Cerkiew wspomina kilka ważnych wydarzeń z ostatnich dni ziemskiego życia Zbawiciela. Na jutrzni Wielkiego Czwartku (sprawowanej wczoraj) czytana była ewangelia o Mistycznej Wieczerzy i ustanowieniu przez Jezusa Chrystusa Eucharystii.

W Wielki Czwartek sprawowana jest Liturgia św. Bazylego Wielkiego rozpoczynająca się od wieczerni. Ewangelia zawiera obszerne fragmenty, szczegółowo opowiadające o Mistycznej Wieczerzy, umyciu przez Chrystusa nóg apostołom oraz modlitwie w sadzie Getsemane. Zamiast Pieśni Cherubinów, wersetu przy Komunii oraz "Niech się napełnią usta nasze" śpiewa się część modlitwy przed Komunią . Jej słowa - "Przyjmij mnie dzisiaj, Synu Boży, jako uczestnika tajemnej Twojej wieczerzy, nie zdradzę bowiem wrogom Twoim tajemnicy, ani też nie pocałuję Cię jak Judasz, lecz jak łotr wyznaję Ciebie: wspomnij mnie, Panie, w Królestwie Twoim".

W Wielki Czwartek przygotowuje się też święte Dary dla chorych oraz dokonuje, wprawdzie raz na wiele lat, poświęcenia św. mirry. Praktykuje się też obrzęd umycia nóg.

Obrzęd obmycia nóg

Tuż po Liturgii metropolita, symbolizujący Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy i 12 duchownych, symbolizujących apostołów, wychodzą na środek świątyni. Metropolita, do czytanych słów Ewangelii „Wiedząc, iż Ojciec wszystko dał mu w ręce i że od Boga wyszedł i do Boga odchodzi, wstał od wieczerzy, złożył szaty, a wziąwszy prześcieradło przepasał się.” (J 13, 3-4) zdejmuje szaty liturgiczne i przepasa się ręcznikiem.

Czytając dalszy fragment Ewangelii, metropolita bierze miskę, nalewa do niej wody, podchodzi kolejno do 12 duchownych i myje im nogi, a następnie wyciera ręcznikiem, którym jest przepasany.

Ostatni z duchownych symbolizuje św. Piotra, który powiedział do Chrystusa: „Panie, Ty miałbyś umywać nogi moje?” Na co Chrystus odpowiedział „Co ja czynię, ty nie wiesz teraz, ale się potem dowiesz”. Na co Piotr: „Przenigdy nie będziesz umywał nóg moich”, a Jezus: „Jeśli cię nie umyję, nie będziesz miał udziału ze mną”. Podobny dialog odbywa się między duchownym a metropolitą. Następnie metropolita ubiera się z powrotem w szaty liturgiczne i wszyscy wracają do ołtarza.

Obrzęd obmycia nóg jest znakiem pokory, którą wykazał Chrystus wobec swoich uczniów. Szczególnie znamienne są tu słowa: „Jeśli tedy Ja, Pan i Nauczyciel umyłem nogi wasze, i wy winniście sobie nawzajem umywać nogi. Albowiem dałem wam przykład, byście i wy czynili, jak Ja wam uczyniłem. Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Sługa nie jest większy nad pana swego, ani poseł nie jest większy od tego, który go posłał”.

Jutrznia Wielkiego Piątku

W czasie tego nabożeństwa, sprawowanego w czwartek wieczorem, Cerkiew wspomina pożegnalną rozmowę Chrystusa z uczniami, modlitwę w sadzie Geetsemane, pojmanie Jezusa przez żołnierzy, sąd u arcykapłanów Annasza i Kajfasza, znęcanie się nad Chrystusem, ukrzyżowanie i śmierć na krzyżu. Wszystkie wspomniane wydarzenia miały miejsce w nocy, dlatego też wierni tę noc powinni spędzić na modlitwie i czuwaniu. Dwunastu godzinom nocy odpowiada dwanaście fragmentów Ewangelii czytanych pośrodku cerkwi. W tym czasie wierni stoją z zapalonymi świecami, co oznacza, że chwała i Boskość Chrystusa nie opuściły Go nawet podczas poniżenia i męki.

W specjalnym, krótkim kanonie, zwanym kanonem trzech pieśni, mowa jest o znaczeniu cierpień Chrystusa, oraz że daremny jest zamach na Pana wszelkiego życia i stworzenia. Po kanonie wykonywany jest eksapostilarion "Rozsądnego łotra w jednej chwili raju uczyniłeś godnym, Panie, i mnie oświeć drzewem krzyża, i zbaw mnie”. Ta wzruszająca pieśń opowiada o łotrze ukrzyżowanym nieopodal z Chrystusem, który dzięki wierze dostąpił zbawienia. Wierni proszą, aby drzewo krzyża wyjednało dla każdego z nich oświecenie i zbawienie.

Przed rozesłaniem na jutrzni Wielkiego Piątku śpiewa się troparion "Odkupiłeś nas z przekleństwa prawa", w którym jest mowa o tym, że swą krwią przelaną na krzyżu Chrystus darował nam nieśmiertelność.

Jutrznia z dwunastoma fragmentami ewangelii nosi także nazwę Strasti Hospodni, czyli Męka Pańska.

Synaksarion •nabożeństwa Wielkiego Czwartku •tekst obrzędu obmycia nóg •nabożeństwa Wielkiego Piątku na jutrzni czytanie 12 ewangelii

•Eucharystia ks. Konstanty Bondaruk •Pochodzenie i symbolika Eucharystii ks. Mariusz Synak •Namaszczenie chorych metr. Kallistos (Ware)

Opis na podstawie: ks. Konstanty Bondaruk, "Nauka o nabożeństwach prawosławnych"

— Ewa Siegień