Wielki kanon pokutny

W pierwszym tygodniu Wielkiego Postu w prawosławnych świątyniach podczas wielkiej komplety (scs. wielikoje powieczerije) czytany jest wielki kanon pokutny. Jest on podzielony na cztery części, które czytane są od poniedziałku do czwartku, a w całości - w środę wieczorem piątego tygodnia Wielkiego Postu.

Kanon ten jest charakterystycznym postnym nabożeństwem, swoistym poematem liturgicznym, wzywającym do wyrzeczenia się grzechu i do podjęcia pokuty. Nazywa się „Wielkim”, ponieważ składa się z 11 hirmosów i około 250 troparionów podzielonych na 9 pieśni, które ukazują na przykładach starotestamentowych postaci drogę człowieka od głębokiego upadku do świętości. Kanon tez wzywa do duchowego przebudzenia i walki o zbawienie duszy. Jako przykłady do naśladowania podaje on sprawiedliwych znanych z Pisma Świętego.

Autorstwo

Jego autorem jest św. Andrzej z Krety, mnich i arcybiskup, a co najważniejsze wielki teolog, żyjący na przełomie VII i VIII wieku, który zasłynął między innymi ze swego udziału w VI Soborze Powszechnym w 680 roku w Konstantynopolu. Warto wspomnieć, że wielki kanon jest pierwszym kanonem, który został zapisany również na linii melodycznej i w to właśnie w takiej postaci był śpiewany początkowo w świątyniach Krety.

Czym jest kanon

Niejednego wiernego zastanawia fakt, dlaczego ten kanon czytany jest na początku i pod koniec Wielkiego Postu. Czym tak właściwie jest i czemu służy? Jaki jest jego cel? Co daje i wnosi do życia człowieka? Co oznacza prawosławne pojęcie pokory i skruchy – nieodłącznych elementów postu? Bez wątpienia odpowiedź na te i inne pytania możemy znaleźć, uczestnicząc w wielkopostnych nabożeństwach oraz zaznajamiając się z treścią Wielkiego Kanonu Pokutnego.

Poza tym umiejscowienie Wielkiego Kanonu właśnie na początku i pod koniec Wielkiego Postu ma też swoje symboliczne znaczenie. Kanon, czytany w pierwszych dniach postu, pomaga człowiekowi skruszyć swoje serce, inspiruje do przemiany umysłu (gr. metanoia), a nade wszystko zachęca do postu. Jego całościowa lektura pod koniec postu ma za zadanie umocnić wiernych, którzy często zatracają do tego czasu zapał do postnych zmagań.

Specyfika Wielkiego Postu

Wielki Post w roku liturgicznym to okres, w którym zmieniają się modlitwy, zmienia się śpiew, nabożeństwa są mniej uroczyste (większość hymnów i modlitw jest czytana), wystrój świątyni i szat liturgicznych jest ciemny, jakby przygasa. W okresie tym Cerkiew pozbawia pełnej możliwości codziennego przyjmowania przez wiernych Ciała i Krwi Chrystusa.

Jest to okres szczególny, nie tylko w roku liturgicznym, ale również w życiu każdego prawosławnego chrześcijanina, ma on bowiem bardzo ważne znaczenie. Każde wielkopostne nabożeństwo domaga się tego, aby człowiek stał się uczestnikiem pokajania. W szczególny sposób wpływa na wnętrze człowieka, na to, co nazywamy duszą (gr. psyche).

Pomaga zatrzymać się i zastanowić nad sensem swego jestestwa. Ujrzeć grzechy i niedostatki oraz z Bożą pomocą zmierzać ku poprawie. Bez właściwego przygotowania, bez duchowej wędrówki, żaden człowiek w pełni nie może rozkoszować się radością Paschy – Świętem Świąt, wieńczącym Wielki Post.

Akordem otwierającym Wielki Post i nutą wiodąca całość wielkopostnej „melodii” jest Wielki Kanon Pokutny. Czytanie go podczas pierwszego tygodnia, jak wspomniano wyżej, ma za zadanie przygotować wiernego do trudu (scs. podwigu) dalszych dni postu.

O czym jest utwór?

W świątyni w trakcie nabożeństwa panuje półmrok, zazwyczaj palą się tylko świece. Kapłan zaczyna czytać kanon, od następującego, bardzo głębokiego wezwania:

Od czego zacząć mam opłakiwanie czynów nieszczęsnego życia mego Jakiż początek skardze żałosnej teraz poczynię, Chryste? O Miłosierny, udziel win moich odpuszczenia!

Już w pierwszym troparionie, zauważamy bezradność, słabość i nicość istoty ludzkiej. Człowiek, mimo wielu trudów, bez pomocy Bożej nie jest w stanie sam niczego zrobić, nie może zmienić swego życia. Czuje się bezsilny, zaczyna poszukiwanie pomocy i w tym momencie zdaje sobie sprawę, że tylko Bóg jest w stanie ofiarować mu Swoją pomoc. Z nadzieją podnosi wzrok ku niebu i wzywa swego Stwórcę: Zmiłuj się nade mną, Boże, zmiłuj się nade mną.

Kanon św. Andrzeja ukazuje istotę skruchy i pokory. Opisać go można jako pokutną lamentację oddającą bezmiar i głębię grzechu, wstrząsającą duszę bezdenną depresją, kajaniem się i nadzieją. Dusza wzywana jest do otrząśnięcia się z grzechu i powstania.

Autor kanonu przeplata wielkie biblijne tematy - Adama i Ewę, raj i upadek człowieka, patriarchę Noego i potop, Dawida, Ziemię Obiecaną i nade wszystko Chrystusa Jego Kościół – z wyznaniem grzechów i wyrazami skruchy. Jego treści mówią o wydarzeniach z przeszłości, ale nie oznacza to, że kończą się na ich znaczeniu dla Izraela.

Wydarzenia Starego Testamentu pozostają nadal aktualne jako przejawy mocy Bożej, jako zapowiedź zbawienia w Nowym Testamencie. Ukrzyżowany jest Ten, Który wyprowadził ludzi z Egiptu. Lud Ukrzyżowanego jest ludem Bożym. Ludzie, którzy uwierzyli w Chrystusa stają się Izraelem, Izrael zaś, który uwierzył w Chrystusa staje się Ludem Bożym.

Cały Stary Testament ukierunkowany jest na przyjście Mesjasza, oznacza to, że historia porusza się po linii wznoszącej: od śmierci do życia, od grzechu do świętości. W Nowym Testamencie granica jednego narodu zostaje przekroczona. Podobnie granice Kościoła nowotestamentowego jako Nowego Izraela, powinny być przekroczone, w tym znaczeniu, że Kościół utożsamia się z całym Bożym stworzeniem.

Znaczenie historycznych wydarzeń jawi się figurą najważniejszych etapów historii całego stworzenia, a jednocześnie życia każdego indywidualnego człowieka. W życiu każdego z nas obecny jest czyn Adama i Ewy, los Kaina i Abla i wszystkich ich potomków. Każdy człowiek powtarza w swoim życiu historię całego Izraela. Historia ta jest wzorcem, z którego należy uczyć się i korzystać.

Etapy historii Izraela są również etapami duchowego rozwoju człowieka. Lud izraelski wychodzi z Egiptu, tak i każdy człowiek ma „swój Egipt”, z którego musi wyjść. Tym „Egiptem” jest grzeszność, promieniująca na zewnątrz. Gdyby Izrael nie wyszedł z Egiptu, groziłaby mu zagłada biologiczna. Podobnie człowiek, gdy pozostaje w grzechu grozi mu unicestwienie. Antropologiczny aspekt historii Izraela (od Wejścia do Ziemi Świętej do narodzenia Chrystusa) to okres wzlotów i upadków. W aspekcie tym oznacza to trwającą całe życie walkę człowieka z grzechem.

Znaczenie i funkcja Wielkiego Kanonu polega właśnie na tym, by odsłonić naszą grzeszność i skłonić duszę do skruchy. Co prawda nie definiuje on grzechu ani nie wylicza jego przejawów, ale ukazuje grzech poprzez głęboką refleksję nad biblijną historią, która w rzeczy samej okazuje się historią grzechu, pokajania i przebaczenia. W kanonie pokutnym grzesznik traktowany jest jako największy przestępca – "Chrystus przyszedł zbawić grzeszników, spośród których ja jestem pierwszy" (1 Tm 1, 15).

O grzechach i skrusze za nie

Każdy grzech jest nieufnością w Boga i odstępstwem od Niego, jest bezprawiem (1 J 3,4), które uśmierca duszę. Znany teolog Paweł Florenski mówi, że grzech jest wypaczeniem, nicością, jest pasożytem świętości, ponieważ świętość nie została jeszcze od niego ostatecznie oddzielona, dlatego, że póki co ziarno i plewy rosną razem. Grzech jest bezpłodny, ponieważ nie jest życiem, a śmiercią. Grzech jest rozwiązłością, błądzeniem po różnych drogach, nie zaś trzymaniem się jednej prawdziwej. Poprzez grzech człowiek traci jedność z Bogiem. Zagubiłem początkowe piękno i wspaniałość moją, a teraz leżę nagi i wstydzę się.

W prawosławiu początkiem życia duchowego jest świadomość własnej kondycji duchowej i moralnej. Bezowocny mój umyśle, uczyń go zdolnym do wydawania owoców, o Boże!, wzywa dusza, uświadamiająca sobie swoją bezpłodność spowodowaną grzesznym zepsuciem. Człowiek może powrócić do Boga poprzez pokajanie. To owa cnota otwiera drogę do światła Chrystusa.

Skrucha przystoi zawsze i każdemu, grzesznikowi jak i spra­wiedliwym szukającym swego zbawienia. Nie istnieją granice do­skonałości, sama doskonałość najdoskonalszych zaprawdę jest nie­doskonała. Dlatego aż do chwili śmierci skrucha nie mogła być za­kończona ani w swym trwaniu, ani w uczynkach – mówi św. Izaak Syryjczyk.

Dlatego też nie wystarczy tylko powiedzieć: „zgrzeszyłem”. Należy zanurzyć się w swoim wnętrzu, przyznać się do błędu i przynieść skruchę. Należy żałować i pokutować za swoje grzechy. Odrzucenie grzechu jest warunkiem przemiany (gr. metanoi) i zjednoczenia z Chrystusem. Przechodząc przez opisy upadku ludzkości, od raju do czasów Chrystusa, w ostatniej części wzywa nas Wielki Kanon do pojednania z Bogiem i powrotu do Niego.

Oczywiście jest to zależne nie tylko od samego człowieka, ale przede wszystkim od Łaski Bożej. W modlitwie św. Efrema Syryjczyka, która przewija się przez wielkopostne nabożeństwa, zawarta jest cała prawda prawosławia o człowieku. Prosi się w niej o oddalenie ducha lenistwa, zniechęcenia i egoizmu oraz o udzielenie daru pokory, cierpliwości, skromności i miłości. Dlatego człowiekowi potrzebna jest usilna modlitwa, pokłony i post.

Rola Wielkiego Kanonu

Kanon św. Andrzeja kieruje wszystkich ku celowi każdej religijnej drogi, ku kontemplacji. Asceza prawosławna koncentruje się wokół idei obrazu i podobieństwa Bożego w człowieku (Rdz 1,26) oraz idei przebóstwienia. Oznacza wstępowanie człowieka do Boga, odpowiednie zmagania duchowe, kontemplację obecności Bożej w stworzeniu i samego Boga. Podkreśla ustawiczną współpracę człowieka z Bogiem, rolę serca, skruchy, trzeźwości duchowej, zdobywania Ducha Świętego, maksymalizm i optymizm, gdyż obraz Boży w człowieku jest niezniszczalny.

Wielki Kanon i Wielki Post stanowią jedność. Można zauważyć, iż są receptą i lekarstwem na ludzkie słabości. Post będzie właściwy i skuteczny tyl­ko wtedy, gdy otworzy oczy na grzechy, wzbudzi żal i płacz z powodu ich popełnienia oraz nauczy szukać pomocy u Ojca. Wielki Kanon skłania nade wszystko do decyzyjności i natychmiastowej przemiany życia w obliczu oczekującego Boga miłości.

Kanon ten otwiera drzwi przed każdym, który nie spóźnia się z pragnieniem przemiany życia. Przekonujemy się o tym, czytając następujący fragment Kanonu: Chrystus wcieliwszy się wezwał do pokuty rozbójników i nierządnice. Pokutuj, duszo, brama królestwa jest już otworzona i przed tobą wchodzą w nią pokutujący faryzeusze, celnicy i nierządnice.

Pełny artykuł o wielkim kanonie znajduje się tutaj.

— Marta Łuksza