Cerkwie Mińska

Parafie i cerkwie znajdujące się na terenie obecnej Białorusi były początkowo częścią metropolii kijowskiej. Po faktyczym podziale tej metropolii na część należącą do Moskwy i część należącą do państwa Polsko-Litweskiego, a później Rzeczypospolitej, Białoruś weszła w skład Cerkwi prawosławnej w granicach RP. Dopiero po rozbiorach stała się częścią Patriarchatu Moskiewskiego.

W 988 r. chrześcijaństwo w jego wschodnim rycie przyjął kijowski książę Włodzimierz I. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola. Po najazdach tatarskich Kijów stracił jednak swe polityczne znaczenie i w 1299 r. metropolita Maksym przeniósł swoją siedzibę do Włodzimierza nad Klaźmą. W I połowie XIV w. siedzibą ruskich metropolitów stała się Moskwa.

Białoruski Kościół Prawosławny jest egzarchatem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, który obejmuje terytorium Białorusi. Powołano go w dniach 9-11 października 1989 r. na fali odwilży gorbaczowskiej, gdy zaniechano represjonowania Cerkwi. Pierwszym egzarchą został mianowany Filaret (Wachromiejew), którego tytuł od 1992 r. brzmiał „metropolita miński i słucki, patriarszy egzarcha całej Białorusi”. Od 2013 r. metropolitą jest Paweł (Ponomariow). W skład egzarchatu wchodzą następujące diecezje: bobrujska i bychowska, brzeska i kobryńska, grodzieńska i wołkowyska, homelska i żłobińska, mińska i słucka, mohylewska i mścisławska, nowogródzka i lidzka, pińska i łuniniecka, połocka i głębocka, turowska i mozyrska, witebska i orszańska. Na terenie całego kraju działa 1555 parafii, 34 monastery, 1485 batiuszek, 166 diakonów oraz liczne szkoły i organizacje (stan na 1 stycznia 2012 r.).

Największa jest eparchia mińska i słucka - 392 parafie. W samym Mińsku funkcjonuje wiele ciekawych miejsc oraz obiektów sakralnych, które warto zobaczyć, a przynajmniej o nich wiedzieć.

Główną świątynią tejże diecezji jest Sobór Katedralny Świętego Ducha w Mińsku. Historia świątyni sięga lat 1633-1642, kiedy to zbudowano tu kościół bernardynek w stylu barokowym. Jako część zabudowy dawnego Górnego Rynku uległ on pożarowi, odbudowany został w 1741 r. W 1870 r. świątynia została przebudowana na prawosławny sobór i monaster Św. Ducha. W świątyni miejsce swoje znalazła cudowna Ikona Matki Boskiej Mińskiej, którą rzekomo napisał św. Ewangelista i Apostoł Łukasz (pierwszy ikonopisca). Z Bizancjum do Kijowa miał ją przywieźć Włodzimierz I Wielki po ślubie z Anną, siostrą cesarza Bizancjum oraz swoim chrzcie w Chersonezie; do Mińska trafiła na początku XVI w. W Soborze z lewej strony od ołtarza znajdują się również niezniszczalne relikwie świętej Zofii Słuckiej, wielkiej przeciwniczki unii kościelnej.

W centrum białoruskiej stolicy jest jednak starsza świątynia - sobór śww. app. Piotr i Pawła. Cerkiew została zbudowana w 1612 roku razem z męskim monasterem pod tym samym wezwaniem, na prywatnym gruncie, dzięki czemu mogła zostać wzniesiona w okresie, gdy budowa nowych świątyń prawosławnych była w Rzeczypospolitej nielegalna. Kompleks uległ sporym zniszczeniom podczas wojny północnej, był napadany, niszczał. Remont obiektu sfinansowała dopiero caryca Katarzyna II po II rozbiorze Polski, gdy Mińsk znajdował się już w granicach Imperium Rosyjskiego. Ona również zdecydowała o kasacie monasteru. W 1812 roku, w czasie marszu Wielkiej Armii Napoleona przeciwko Rosji cerkiew śww. Piotra i Pawła została zdewastowana przez francuskich żołnierzy. W 1844 r. świątynia otrzymał rangę soboru. Świątynia pozostawała czynna do roku 1933, kiedy to czasy dla prawosławnych stały się naprawdę ciężkie. Rosyjski Kościół Prawosławny odzyskał budynek soboru w 1991 roku, jednak jego ponowna adaptacja do celów liturgicznych trwała przez kolejne cztery lata.

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Mińsku wzniesiona została w latach 1896-1898 na terenie Cmentarza Wojskowego jako upamiętnienie żołnierzy, którzy stracili życie w wojnie rosyjsko-tureckiej latach 1877-1878. Świątynia została zaprojektowana w stylu cerkiewnego baroku na wzór osiemnastowieczny. W czasie wojny niemiecko-radzieckiej świątynia była bombardowana, jednak bomba wrzucona do wnętrza okazała się niewypałem, przez co cerkiew jest jednym z nielicznych budynków sakralnych na terenie Mińska, który ocalał do dnia dzisiejszego w nienaruszonym stanie.

Cmentarz wojskowy, na którym stoi cerkiew św. Aleksandra Newskiego, jest obok cmentarza Kalwaryjskiego najstarszą nekropolią w Mińsku. Jej historia sięga lat czterdziestych XIX w., pod koniec stulecia była już przepełniona, więc w 1895 r. zadecydowano o jej zamknięciu. Nowy cmentarz wojskowy założono tuż obok, spoczywa tu wielu wybitnych Białorusinów (jak Janka Kupała czy Jakub Kołas). W 1917 r. cmentarz został przejęty przez państwo i dziś jest własnością miasta Mińsk - przestał być jedynie nekropolią prawosławną, a stał się miejscem dostępnym dla mińszczan wszystkich wyznań oraz niewierzących.

Nekropolią ogólnodostępną stał się również cmentarz rzymskokatolicki, tzw. Kalwaryjski, który został założony już w XVII w. W jego obrębie znajduje się neogotycki kościół Podwyższenia Krzyża Świętego (1839-1841). Na cmentarzu chowano m.in. ofiary sowieckiego terroru.

Obecnie w Mińsku jest 25 świątyń prawosławnych, z czego większość stanowią obiekty współczesne.

fot.: autor

— Piotr Łozowik