Hierarchia cerkiewna

Jednym z podstawowych warunków wymaganych przez nabożeństwo prawosławne jest to, aby odprawiały je osoby płci męskiej, przygotowane do pełnienia tej funkcji i posiadające święcenia kapłańskie.

Kapłaństwo w Starym Testamencie
Do czasów Abrahama kapłaństwo nie było znane, a określenia kohan (w jęz. hebrajskim, oznaczające - kapłan) użyte było tylko raz w odniesieniu do Melchisedeka (Rdz 14,18). Obowiązki kapłanów spełniali naczelnicy rodów - patriarchowie. Po wyjściu z niewoli egipskiej sam Bóg powołał pośredników między Nim a ludźmi (Wj 20,18). Pierwszym był Mojżesz, a po nim ród Lewiego, spośród których, powołany został Aaron i jego synowie do pełnienia funkcji kapłańskiej. Lewici mieli obowiązek utrzymywać ogień na ołtarzu całopalenia oraz w świecznikach (Wj 27,20), składać codzienne ofiary oraz nauczać Prawa (Pwt 33,10). Ponadto rozwiązywali oni sporne problemy (Ez 44,23), określali sposób postępowania z trędowatymi (Kpł 13-14), podtrzymywali na duchu lud podczas wojny. Liczne obowiązki uniemożliwiały zapewnienie rodzinie utrzymania, toteż kapłani utrzymywali się z dziesięciny, dziesiątej części wszelkich dóbr przeznaczonych im przez lud. Kapłani podzieleni byli na 24 grupy, odprawiające nabożeństwa przez tydzień. Poszczególne czynności powierzane były im drogą losowania. Nie wolno im było strzyc włosów ani odsłaniać głowy. Obrzędy sprawowali boso i po umyciu rąk i nóg. Nosili też wyróżniające ich szaty; ejod - długą, lnianą koszulę przepasaną pasem oraz turban.

Wśród kapłanów szczególne miejsce zajmował arcykapłan. Pierwszym był, wyżej wspomniany Aaron, a po nim jego potomkowie, którzy godność arcykapłańską dziedziczyli. Arcykapłanem mógł zostać kapłan w wieku 20 lat. Powoływano go przez specjalny obrzęd, między innymi wylanie na głowę św. oleju. Arcykapłan cieszył się wielkim szacunkiem i autorytetem wśród ludu tak, że niejednokrotnie zastępował władcę lub łączył dwie funkcje. Przewodniczył on także Sanhedrynowi, czyli sądowi, który w rzeczywistości był instytucją na wzór sejmu lub parlamentu. Przed takim sądem, stanął prawdziwy Pomazaniec Boży i Arcykapłan - Jezus Chrystus (Mt 26,59).

Boskie pochodzenie kapłaństwa nowotestamentowego
Podobnie jak w Starym Testamencie kapłani powołani zostali na wyraźne polecenie samego Boga, tak również w Nowym Testamencie Jezus Chrystus wybrał i powołał ludzi do sprawowania funkcji kapłanów „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem i przeznaczyłem was na to, abyście szli i owoc przynosili, i by owoc wasz trwał” (J 15,16). Jezus Chrystus powołał 12-tu apostołów (Mt 10,1-4, Mk 2,13-18, Łk 6,12-16, J 1,35-51) dając im prawo nauczania, sprawowania sakramentów i kierowania społecznością. ,,Idźcie więc - polecił im Zbawiciel - i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem” (Mt 28,19-20). Chrystus stawił przed nimi wysokie wymagania, żądając aby byli „solą dla ziemi” i „światłem świata” (Mt 5,13-14). „Będziecie moimi świadkami (...) aż po krańce ziemi" (Dz 1,8). Trudy i wyrzeczenia wiązały się także z wielką władzą. Po swym chwalebnym Zmartwychwstaniu Jezus powiedział im: ,,Weźmijcie Ducha Świętego! Którym odpuścicie grzechy są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są im zatrzymane” (J 20,22-23). „Uzdrawiajcie chorych, wskrzeszajcie umarłych, oczyszczajcie trędowatych, wypędzajcie złe duchy” (Mt 10,8). Powołanie apostołów do wielkiej i odpowiedzialnej służby połączone było z wielkimi darami. Przed swą męką Chrystus obiecał zesłać im Ducha - Pocieszyciela, który uzdolni ich do spełnienia powierzonego im zadania - „Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem” (J 14,26). Pełnia darów Ducha Świętego wylana została na apostołów w dniu Pięćdziesiątnicy (Dz 2,1-4). Odtąd stali się oni pasterzami i kapłanami obdarzonymi nadprzyrodzoną mocą, której udzielali innym. W ten sposób zaistniała na ziemi Cerkiew Chrystusowa, napełniona Duchem Świętym, ożywiana Nim i kierowana.

Ustanowienie hierarchii
Wraz ze wzrostem liczby wiernych oraz Cerkwi (gr. ekklesia, łac. ecclesia – oznacza „zwołanie”; chodzi tutaj o zgromadzenia eucharystyczne i przewodniczenie im [1] - PM) rozsianych w wielu miastach i krajach Apostołowie nie mogli osobiście przewodniczyć i kierować wszystkimi nimi. Prócz głoszenia słowa Bożego istniały inne, pilne potrzeby i dlatego Apostołowie ustanowili pomocników. „Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbali słowo Boże, a obsługiwali stoły - powiedziało Dwunastu... Upatrzcież zatem, bracia, siedmiu mężów spośród siebie, cieszących się dobrą sławą, pełnych Ducha i mądrości! Im zlecimy to zadanie” (Dz 6,2-3). Wszystkim spodobały się te słowa i wybrali siedmiu ludzi: Stefana, Nikanora, Tymona, Parmenasa, Filipa, Prochora i Mikołaja po czym „przedstawili ich Apostołom, którzy modląc się włożyli na nich ręce” (Dz 6,6). W ten sposób mocą Świętego Ducha udzielonego przez modlitwę i włożenie rąk, ustanowieni zostali „diakoni", co w języku greckim oznacza - słudzy. Do ich obowiązków należało posługiwanie przy stołach podczas zebrań eucharystycznych, zanoszenie św. Darów chorym, opieka nad wdowami oraz inne, zlecone im przez przełożonych obowiązki. Na równi z Apostołami mogli oni głosić słowo Boże i udzielać chrztu (Dz 8,25-40). Jednocześnie diakonom stawiano wysokie wymagania: żądano nieskazitelnej postawy i świętości życia. Winni to być ludzie „godni, w mowie nieobłudni, nienadużywający wina, niechciwi brudnego zysku, utrzymujący tajemnicę wiary w czystym sumieniu (...) Diakoni niech będą mężami jednej żony, rządzący dobrze dziećmi i własnymi domami (1 Tm 3,8-12).

Gdy zaistniała pilna potrzeba Apostołowie wybrali sobie nowych pomocników. Mocą łaski Ducha Świętego, przez modlitwę i włożenie rąk powołali oni prezbiterów, to znaczy starszych przełożonych (Dz 14,23). Ich obowiązkiem było troszczyć się o duchowe dobro powierzonego im stada (1 P 5,2) nauczać (1 Tes 5,12; Tt 1,9; 1 Tm 5,17) odwiedzać chorych i modlić się za nich (Jk 5,14), przyjmować wędrowców i w ogóle być „jako żywe przykłady dla stada” (1 P 5,3). Podobnie jak od diakonów wymagano od prezbiterów nienagannej postawy, dobrej opinii nawet wśród pogan, daru nauczycielstwa, pokory, gościnności oraz przykładnego życia małżeńskiego i rodzinnego.

Wzrastająca w szybkim tempie liczba kościołów i wiernych z czasem zupełnie uniemożliwiła Apostołom nadzór i duchową pieczę nad wszystkimi nimi. W tym celu powołali oni biskupów (gr. episkop) to znaczy przełożonych, nadzorujących życie Kościoła. Biskupi stali się bezpośrednimi zastępcami i namiestnikami Apostołów. W ich imieniu kierowali życiem Kościołów, wyświęcali prezbitrów i diakonów. Ich władza i autorytet były wielkie, ale wielka też była odpowiedzialność. Apostoł Paweł, który ustanowił biskupem swego młodego ucznia Tymoteusza tak go poucza: „Niech nikt nie lekceważy twego młodego wieku, lecz wzorem bądź dla wiernych w mowie, w obejściu, w miłości, w wierze, w czystości... Na nikogo rąk pośpiesznie nie wkładaj... siebie samego zachowaj czystym” (1 Tm 4;12; 5,22-23). „Zaklinam cię (...) głoś naukę, nastawaj w porę, nie w porę, (w razie potrzeby) wykaż błąd, poucz, podnieś na duchu (...) czuwaj we wszystkim, znoś trudy, wykonaj dzieło ewangelisty, spełnij swe posługiwanie” (2 Tm 4;2,5).

Już w czasach apostolskich ustanowione więc zostały wszystkie trzy stopnie kapłańskie: diakon, prezbiter i biskup. Cerkiew prawosławna wierna tradycji apostolskiej zachowała w niezmienionej formie te trzy stopnie, stawiając kandydatom do kapłaństwa tak samo wysokie wymagania. W związku ze zmienioną sytuacją zmieniły się tylko warunki ich służby.

STOPNIE HIERARCHII CERKIEWNEJ

Diakon
Od momentu ustanowienia diakonatu, diakoni pełnili funkcje służebne wobec przełożonych oraz wobec całej społeczności wiernych. Zakres ich działalności pozostał ten sam. Są pomocnikami prezbiterów i biskupów podczas odprawiania nabożeństw, wygłaszają ektenie, czytają Apostola (fragmenty z Dziejów, bądź Listów Apostolskich - PM) i Ewangelię asystują podczas sprawowania sakramentów i obrzędów. Samodzielnie nie może diakon odprawiać żadnego nabożeństwa. W wyjątkowych wypadkach może natomiast, podobnie jak każdy świecki człowiek, dokonać Chrztu Świętego. Z błogosławieństwa prezbitera lub biskupa diakon może nauczać zarówno w Cerkwi jak i poza nią. Starsi spośród diakonów, zwłaszcza przy katedrach biskupich noszą miano protodiakonów, wyższy stopień to archidiakon. Diakon, który przyjął stan zakonny zwany jest hierodiakon. Mianowanie, powierzanie funkcji lub zwalnianie z jej pełnienia należy do biskupa.

Prezbiter
Drugi stopień kapłański to prezbiter. Podobnie jak diakon, prezbiter otrzymuje święcenia wyłącznie z rąk biskupa. Poprzez wyświęcenie zwane chirotonią otrzymuje on łaskę Ducha Świętego oraz prawo głosić słowo Boże, nauczać w cerkwiach i poza nimi z tytułu swego powołania. Jako duchowy przewodnik, opiekun i powiernik strzeże czystości życia chrześcijańskiego, upomina, poucza, udziela rad oraz poddaje duchowemu osądowi nieprawości i grzechy. Jako kapłan, prezbiter ma prawo odprawiać wszelkie nabożeństwo za wyjątkiem tych, które są przywilejem wyłącznie biskupa. Wszyscy prezbiterzy podobnie jak diakoni są sobie równi, a wszelkie pierwszeństwo jest honorowe, spowodowano wiekiem, zasługami lub pełnioną funkcją. Starszy wśród prezbiterów nosi miano protojereja, odpowiedzialny za kilku lub kilkunastu duchownych dziekana (blahoczinnyj - czuwający nad porządkiem). Prezbiter będący jednocześnie mnichem zwie się hieromnichem, lub archimandrytą, a przełożony mnichów - ihumenem. Zarówno diakon jak i prezbiter składają przyrzeczenie godnie i wyłącznie dla dobra Cerkwi pełnić powierzone im funkcje. Zobowiązani są oni do posłuszeństwa biskupowi, który mianuje na określone stanowiska i odwołuje z nich. Zgodnie z apostolską tradycją diakon i prezbiter mogą zawierać małżeństwo, jednakże zawsze przed święceniami i tylko jeden raz.

Biskup
Jest to najwyższy stopień kapłański w Cerkwi prawosławnej. Biskup obowiązany jest chronić czystości wiary, głosić słowo Boże, kierować powierzoną jego pieczy społecznością duchowieństwa i wiernych oraz odprawiać nabożeństwa. Jako nauczyciel troszczy się o krzewienie wiary prawosławnej, nadzoruje głoszenie Słowa Bożego oraz naukę religii prawosławnej. Jako kierujący życiem religijnym nadzoruje duszpasterską posługę prezbiterów i diakonów oraz orzeka i wydaje sąd we wszelkich sprawach dotyczących wiary i pobożności. Jako najwyższy kapłan może odprawiać każde nabożeństwo i sprawować każdy sakrament. On jeden ma prawo udzielać święceń diakońskich i kapłańskich oraz poświęcać św. Mirro (chryzmo) oraz antyminsy i św. ołtarze (prestoły). Każdemu biskupowi powierza się diecezję, czyli pewien obszar ze wszystkimi cerkwiami, duchowieństwem i wiernymi. Jeśli takich diecezji jest kilka na czele całości stoi metropolita. Starszy wśród biskupów nosi tytuł arcybiskupa, a w niektórych krajach, o wielowiekowej tradycji przełożeni nad wszystkimi metropolitami, arcybiskupami, biskupami i ich biskupami pomocniczymi noszą tytuły patriarchów.
Niezależnie od pełnionej funkcji wszyscy biskupi są sobie równi pod względem otrzymanej łaski, lecz różnią się pod względem obowiązków i odpowiedzialności. Zgodnie z tradycją biskupi powoływani są spośród mnichów z tytułem archimandryty.

Niższe stopnie kościelne
Bogactwo prawosławnego nabożeństwa, ceremonii i obrzędów wymaga udziału także osób spoza duchowieństwa. Do pełnienia ich funkcji powoływani są oni przez biskupa drogą tzw. chirotesji. Nie otrzymują oni święceń kapłaństwa, lecz błogosławieństwo dla służby przy nabożeństwach. Należą do nich:

• Subdiakon (ippodiakon). Już w czasach apostolskich subdiakoni powoływani byli do asystowania przy uroczystych nabożeństwach. Obecnie stanowią służbę pomocniczą przy biskupie; podają świece, szaty, naczynie do mycia rąk oraz troszczą się o wszelkie inne rzeczy niezbędne przy nabożeństwie biskupim.
• Lektor (cztiec). Do ich obowiązków należy śpiew i czytanie podczas nabożeństw. Zazwyczaj przechodzą oni specjalne przygotowanie, ponieważ wymaga się od nich znajomości porządku nabożeństw oraz śpiewu cerkiewnego.
• Paramonarze (ponomar lub prysłużnik). Do ich obowiązków należy podawanie kadzielnicy, wynoszenie świec, bicie w dzwony oraz inne, w zależności od potrzeby, czynności.

Prócz wymienionych stopni kościelnych możliwe są jeszcze inne funkcje, które wykonują stałe osoby. Przy uroczystym nabożeństwie biskupim biorą udział np.: ripidonoscy (noszą rypidy - PM), knigodierżec (podczas nabożeństwa z biskupem trzyma książkę - PM), swieszczenoscy (noszą świece - PM) oraz inni.

Niniejszy tekst jest fragmentem książki „Nauka o nabożeństwach prawosławnych” ks. Konstantego Bondaruka. Została ona wydana przez diecezję białostocko-gdańską w 1987 r.

[1] M. Afanasiew ks., Trapieza Hospodnia (ros), Kijów 2003.

foto. (prezbiter, biskup, diakon): Mariusz Nikiciuk, Dawid Dubec, Stevan Ristic, www.orthphpoto.net

opr. Marcin Weremiuk, Anna Markowska i Piotr Makal

— o. Konstanty Bondaruk