Ikona Wniebowstąpienia

Święto Wniebowstąpienia to święto uwieńczonego zbawienia. Cały proces zbawienia: narodziny, cierpienia, śmierć i zmartwychwstanie, kończy się Wniebowstąpieniem. "Wypełniwszy Swój wobec nas zamiar, i to co na ziemi zjednawszy z tym co w Niebiosach, wzniosłeś się w chwale Chryste Boże nasz, w żaden sposób nie oddalając się, lecz pozostając nierozłącznym obwieściłeś miłującym Cię: jestem z wami i nikt nie jest przeciw wam" (Kondakion Święta). Jako wyrażenie znaczenia tego wielkiego święta, scena Wniebowstąpienia zwykła być umiejscawiana w kopułach starożytnych cerkwi wieńcząc w ten sposób całe zawarte na ich ścianach programy ikonograficzne.

Pierwsze spojrzenie na prawosławne ikony tego święta wywołuje wrażenie, że nie korespondują ze swą nazwą. Główne bowiem miejsce zajmuje na nich grupa, w skład której wchodzą Bogarodzica, aniołowie i apostołowie, podczas gdy główna postać wstępującego na Niebiosa Zbawiciela jest prawie zawsze mniejsza od przedstawionych tam osób i zdaje się w stosunku do nich jawić jako drugorzędna. W tej niewspółmierności prawosławne ikony Wniebowstąpienia są jednakże zgodne z przekazem Pisma Świętego. Fragmenty Ewangelii i Dziejów Apostolskich, w których mowa o Wniebowstąpieniu Pana, pozostawiają czytelnika z podobnym wrażeniem braku odzwierciedlenia wagi tego wydarzenia w jego opisach. Samemu Wniebowstąpieniu poświęconych jest zaledwie kilka słów. W swych przekazach Ewangeliści koncentrują całą swą uwagę na czymś innym - na ostatnich przykazaniach i pouczeniach Zbawiciela, ustanowieniu Cerkwi, definiowaniu jej roli i znaczenia w świecie, jej łączności i więzi z Bogiem. Szczegółowy opis Wniebowstąpienia znajdujemy w księdze Dziejów Apostolskich. Wraz z przekazem Ewangelii Św. Łukasza opis ten stanowi podstawową bazę faktycznych danych (aczkolwiek nie wszystkich), które legły u podstaw prawosławnej ikonografii Wniebowstąpienia Chrystusa. Środek ciężkości relacji Pisma Świętego i opartej na nich ikonografii to nie sam fakt Wniebowstąpienia, lecz jego znaczenie i konsekwencje dla Cerkwi i dla świata.

Według relacji Pisma Świętego (Dzieje 1,12) Wniebowstąpienie Pana naszego miało miejsce na Górze Olivet zwanej Górą Oliwną. To właśnie dlatego ikona przedstawia to wydarzenie u podnóża góry, jak widać na załączonej obok reprodukcji, albo z pagórkowatym krajobrazem w tle. Dla dokładniejszego oznaczenia Góry Oliwnej w niektórych ikonach pojawiają się również drzewa oliwne. Zgodnie z tekstem nabożeństwa tego święta, Zbawiciel przedstawiony jest jako wznoszący się, wstępujący w chwale (Wozniesłsia jesi wo sławie, Christie Boże nasz,... cs. tekst Troparionu Święta), siedzącego na bogato zdobionym tronie ( "Na niesionym Bogu tronie chwały" - Kantyk, Ton 1, Na Chwalcie Pana). Jego Chwała przedstawiona jest ikonograficznie w postaci mandorli, owalnej lub regularnej figury, złożonej z kilku współśrodkowych okręgów, symbolu wysokich niebios. To graficzne wyobrażenie niebios przekazywane jest za pomocą obrazu widzialnego nieba używanego w starożytności, zgodnego również z naszym współczesnym jego pojmowaniem i podziałem na sfery (troposfera, stratosfera, jonosfera). Takie właśnie symboliczne przedstawienie wskazuje na to, że wznoszący się Zbawiciel przebywa poza ziemską płaszczyzną istnienia i przez to moment Wniebowstąpienia nabiera ponadczasowego charakteru, nadając szczególnego znaczenia wszystkim swym częściom składowym i przenosząc je poza wąskie granice historycznego wydarzenia. Mandorla podtrzymywana jest przez aniołów (ich liczba może być różna). Obecność aniołów podtrzymujących mandorlę nie wynika oczywiście z konieczności - Zbawiciel wzniósł się na niebiosa Swą Bożą mocą i nie potrzebował ich pomocy. Zarówno mandorla jak i aniołowie są tutaj jedynie wyrażeniem Jego chwały i wielkości.

Na pierwszym planie z Bogarodzicą w centrum widzimy dwie grupy apostołów i dwóch aniołów. Rola aniołów jest tutaj inna: jak wiemy z Dziejów Apostolskich, są oni zwiastunami Opatrzności Bożej.

Obecność Bogarodzicy w czasie Wniebowstąpienia, choć nie ma o niej bezpośredniej wzmianki w tekstach biblijnych, stanowczo potwierdzana jest przez Tradycję przekazywaną w tekstach nabożeństw, jak na przykład 9 kantyk Kanonu: "Bądź pozdrowiona, O Matko Chrystusa Boga naszego, Która z apostołami widząc jak zrodzony przez Ciebie wstępuje na niebo, oddajesz Mu chwałę". W ikonach Wniebowstąpienia Bogarodzica zajmuje bardzo szczególne miejsce. Przedstawiona dokładnie poniżej wznoszącego się Zbawiciela, zdaje się być osią całej kompozycji. Jej wyraźna i dokładna sylwetka cudownej czystości i lekkości, wyraźnie wyróżnia się na tle białych szat aniołów. Jej poważny bezruch kontrastuje nie mniej wyraźnie z ożywieniem i gestykulacją Apostołów stojących po obu jej stronach. Jej ważność często wyrażana jest również poprzez przedstawianie Jej jako stojącej na małym podwyższeniu, co jeszcze bardziej wyróżnia Jej centralne miejsce. Cała ta grupa z Bogarodzicą w centrum reprezentuje dziedzictwo naszego Zbawiciela zdobyte Jego krwią - Cerkiew, którą fizycznie pozostawiał na ziemi, i która dostąpi całej pełni swego istnienia poprzez zapowiedziane zstąpienie Ducha Świętego mające nastąpić w czasie nadchodzącego święta Pięćdziesiątnicy,. Więź pomiędzy Wniebowstąpieniem i Pięćdziesiątnicą objawia się w słowach Zbawiciela: "Jeśli nie odejdę, Pocieszyciel do was nie przyjdzie, jeśli zaś odejdę, poślę Go do was" (Jana 16,7). Ten związek pomiędzy wniebowstąpieniem przebóstwionego ludzkiego ciała Zbawiciela i nadchodzącą Pięćdziesiątnicą - początkiem przebóstwienia człowieka poprzez zstąpienie Ducha Świętego - uwypuklany i podkreślany jest przez całe nabożeństwo tego święta. Umiejscowienie tej grupy - Cerkwi - na pierwszym planie ikony jest graficznym wyrażeniem znaczenia i roli, które Pismo Święte przypisuje ustanowieniu Cerkwi w ostatnich pouczeniach Zbawiciela. Fakt, że to przedstawienie jest naprawdę obrazem pełni Cerkwi a nie tylko ludzi, którzy byli historycznie obecni w czasie Wniebowstąpienia, potwierdzany jest przez obecność Apostoła Pawła (na czele grupy po lewej stronie patrzącego na ikonę), który historycznie rzecz biorąc nie mógł być tam z innymi apostołami, jak również przez Bogarodzicę. Ta, która przyjęła Boga w swym łonie, która stała się świątynią wcielonego Słowa jest uosobieniem Cerkwi - ciała Chrystusa - której głową jest wstępujący na niebiosa Chrystus. "... a jego samego ustanowił ponad wszystkim Głową Kościoła, który jest ciałem jego, pełnią tego, który sam wszystko we wszystkim wypełnia" (Efezjan 1,22-23). To właśnie dlatego Bogarodzica, jako personifikacja Cerkwi, przedstawiona jest bezpośrednio poniżej wstępującego na niebiosa Chrystusa. W tej ikonie postacie te wzajemnie się uzupełniają. Jej gest zawsze odpowiada jej znaczeniu w ikonach Wniebowstąpienia. W niektórych jest to gest Oranty - starożytna poza modlitwy - wzniesione dłonie, wyrażające Jej rolę i rolę Cerkwi, którą uosabia w relacji do Boga - połączenie z Nim w modlitwie, orędownictwo za świat. W innych ikonach jest to gest wyznania wiary wyrażający rolę Cerkwi w odniesieniu do świata. W tym przypadku, tak jak męczennicy, trzyma Swe otwarte na zewnątrz dłonie na wysokości piersi. Jej pełny powagi bezruch zdaje się wyrażać niezmienność objawionej prawdy, która przechowywana jest w Cerkwi. Grupy Apostołów i różnorodność ich gestów wyrażają mnogość i różnorodność języków i sposobów wyrażania tej prawdy.

Sposób ustawienia całej grupy na pierwszym planie ikony, gesty zarówno aniołów jak i apostołów, centrum skupienia ich spojrzeń, ich postawa - wszystko to skierowane jest ku górze (zdarza się, iż niektórzy apostołowie zwróceni są ku sobie lub ku Bogarodzicy), do Źródła życia Cerkwi, spoczywającej na niebiosach Głowy Cerkwi. Ta ikona to graficzne zobrazowanie adresowanego tego dnia do wiernych wezwania Cerkwi: "Powstańmy, zwróćmy nasze oczy i myśli ku niebu, skupiając nasze spojrzenia jak również uczucia.... wyobraźmy sobie, że jesteśmy na Górze Oliwnej i widzimy Zbawiciela niesionego na obłokach" (Ikos i Kondakion Święta, Ton 6). Tymi słowy Cerkiew zaprasza wiernych do przyłączenia się do Apostołów w porywie ich uniesienia na widok wstępującego do nieba Chrystusa, gdyż, jak mówi Św. Leon Wielki, "Wniebowstąpienie Chrystusa jest naszym podniesieniem i tam gdzie chwała Głowy wcześniej już wstąpiła, nadzieja ciała jest również powołana".

Wstępujący ku niebu Zbawiciel, pozostawiając ziemski świat ciałem, nie opuszcza go w Swej Boskości, nie opuszcza Cerkwi, dziedzictwa, które posiadł Swą krwią, "w żaden sposób nie oddalając się.... lecz pozostając z nimi nierozłącznie." "A oto Ja jestem z wami po wszystkie dni, aż do skończenia świata" (Mateusza 28,20). Te słowa Zbawiciela odnoszą się zarówno do całej historii Cerkwi jak i do każdego oddzielnego momentu Jej istnienia i do życia każdego z Jej członków aż do czasu Drugiego Przyjścia. To właśnie dlatego ramię Zbawiciela skierowane jest ku pozostawianej przez Niego grupie na pierwszym planie i całemu zewnętrznemu światu. Ikona komunikuje ten związek pomiędzy Zbawicielem i Cerkwią przedstawiając Go zawsze jako błogosławiącego prawą dłonią (bardzo rzadko zdarza się by błogosławił obydwoma) w lewej zaś trzymającego zwykle Ewangelię lub zwój - symbol nauczyciela, głoszenia. Wzniósł się do nieba błogosławiąc a nie po udzieleniu błogosławieństwa ("I stało się, gdy ich błogosławił, że rozstał się z nimi..." Łukasza 24,51), i błogosławieństwo to nie ustaje wraz z Wniebowstąpieniem. Ukazując Go w akcie błogosławieństwa ikona wskazuje no to, że nawet po Wniebowstąpieniu pozostaje On źródłem błogosławieństwa dla apostołów, a poprzez nich dla ich następców i wszystkich tych, którym oni błogosławią. Jak już wspomnieliśmy, w lewej dłoni Zbawiciel trzyma Ewangelię lub zwój, symbol nauczyciela, głosiciela. Ikona wskazuje przez to, że Pan, spoczywając w niebiosach, pozostaje nie tylko źródłem błogosławieństwa, ale również źródłem wiedzy przekazywanej Cerkwi przez Ducha Świętego. Wewnętrzna duchowa więź pomiędzy Chrystusem i Cerkwią wyrażona jest w ikonie poprzez całą strukturę swej kompozycji, łączącej w jedną całość grupę na ziemi z jej spełnieniem w niebie. Oprócz omawianego już znaczenia poruszenia całej grupy, jej ukierunkowanie na Zbawiciela i kierowane do niej Jego błogosławieństwo wyrażają również na wzajemne wewnętrzne powiązanie i nierozdzielność wspólnego życia Głowy i Ciała. Zarówno górna jak i dolna część ikony, ta niebiańska i ta ziemska, są nierozerwalną całością i jedna bez drugiej traci swe znaczenie,

Co więcej, ikony Wniebowstąpienia wskazują na jeszcze jeden aspekt. Dwaj stojący za Bogarodzicą i wskazujący na Zbawiciela aniołowie oznajmiają apostołom, że Chrystus, który wstąpił na niebo, przyjdzie znowu w chwale "tak, jak go widzieliście idącego do nieba" (Dzieje 1,11). Św. Jan Złotousty mówi "Dzieje Apostolskie wspominają o dwóch aniołach bo rzeczywiście było ich dwóch, jako że wiarygodne jest tylko świadectwo dwojga" (2 Koryntian 13,1). Tak więc opisując fakt Wniebowstąpienia Zbawiciela i nauczanie Cerkwi, ikona Wniebowstąpienia jest jednocześnie ikoną prorocką, przepowiada Drugie Przyjście Jezusa Chrystusa w chwale. To właśnie dlatego na ikonach Sądu Ostatecznego jest On przedstawiany tak jak na ikonach Wniebowstąpienia, tym razem jednakże nie jako Odkupiciel, ale jako Sędzia wszechświata. W tym prorockim wymiarze ikony grupa apostołów z Bogarodzicą w centrum przedstawia obraz Cerkwi oczekującej Drugiego Przyjścia. Będąc ikoną prorocką, ikoną Drugiego Przyjścia, odsłania przed nami imponujący obraz - ogarniają zarówno Stary Testament i sięga aż po kulminacyjny punkt historii świata.

Trzeba zauważyć, że pomimo wielu warstw, pokładów znaczenia zawartych w ikonie Wniebowstąpienia, wyróżniającą ją cechą charakterystyczną jest niezwykle skupiony, niejako monolityczny wręcz, charakter jej kompozycji. W omawianej ikonie jest ona szczególnie imponująca. Ikonografia tego święta, w przyjętej przez Kościół Prawosławny formie, zaliczana jest do najbardziej starożytnych ikonografii świąt cerkiewnych. Najwcześniejsze ze znanych nam wizerunki Wniebowstąpienia, które przybrały wyraźnie już określoną formę, pochodzą z V i VI wieku (ampullae z Manza i Ewangeliarz z Rabula). Poczynając od tego okresu, z wyjątkiem drugoplanowych detali, ikonografia tego święta pozostała niezmienioną.

— Leonid Uspienski, tłum. o. Włodzimierz Misijuk