Publicystyka 26 września 2013

„Sławią go wszystkie krańce ziemi, lękają się go pułki demonów...” – o nabożeństwie święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego

Zbliża się święto Podwyższenia Krzyża Pańskiego, będące jednym z trzech dni w roku liturgicznym (obok trzeciej niedzieli Wielkiego Postu i święta Pochodzenia Drzewa Krzyża Pańskiego z 1/14 sierpnia), w których Kościół prawosławny wychwala Krzyż Chrystusowy.

Warto skupić się na pięknych tekstach liturgicznych przygotowanych przez Ojców Kościoła na ten dzień. Poza walorami estetycznymi zawierają one wykładnię nauki o Krzyżu, który jest „zgorszeniem dla Żydów, a głupstwem dla pogan, dla tych zaś, którzy są powołani, tak spośród Żydów, jak i spośród Greków, Chrystusem, mocą Bożą i mądrością Bożą” (1 Kor 1,23-24).

Teksty na dzień Podwyższenia Krzyża Pańskiego ułożyli m.in. święci: Andrzej Jerozolimski, Teofan, Cyprian Studyta, cesarz Leon, Anatol, mnich Jan i Kosma z Majumy.

Druga ze sticher na „Panie, wołam” (Hospodi wozzwach) rozpoczyna się apostrofą skierowaną do Krzyża – Moisiej predobrazi Tia, ruki prostier na wysotu, i pobieżdasze Amalika muczitiela („Mojżesz przedstawił Ciebie, rozciągnąwszy ręce ku górze, i zwyciężył prześladowcę Amaleka”) [1]. Fragmentu tego nie zrozumiemy bez znajomości jednego z wydarzeń starotestamentowych. Po wyjściu z Egiptu Izraelici stoczyli bitwę z wrogim plemieniem Amalekitów. Wojskami izraelskimi dowodził Jozue, zaś Mojżesz wraz ze swoim bratem Aaronem i pomocnikiem Churem wszedł na szczyt pobliskiego wzgórza i modlił się o zwycięstwo. „Jak długo Mojżesz trzymał ręce podniesione do góry, Izrael miał przewagę. Gdy zaś ręce opuszczał, miał przewagę Amalekita. Gdy ręce Mojżesza zdrętwiały, wzięli kamień i położyli pod niego, i usiadł na nim. Aaron zaś i Chur podparli jego ręce, jeden z tej, a drugi z tamtej strony. W ten sposób aż do zachodu słońca były ręce jego stale wzniesione wysoko” (Wj 17,11-12). Temat podniesionych rąk Mojżesza często pojawiał się w literaturze patrystycznej. Ręce te są uważane za praobraz Krzyża Chrystusowego. W tekstach liturgicznych często znajdujemy nawiązania do Starego Testamentu. By je zrozumieć, należy czytać księgi zarówno nowo-, jak i starotestamentowe. Należy jednak pamiętać, że Stary Testament, w którym dostrzec można mnóstwo aluzji, praobrazów i proroctw, powinno się rozumieć przez pryzmat wydarzeń Nowego Testamentu.

Wiele sticher święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego zawiera peryfrazy Krzyża przedstawiające go jako centrum świata – fundament i drogowskaz. We wspomnianej drugiej sticherze Krzyż określany jest m.in. jako: „chwała wiernych”, „opoka męczenników”, „upiększenie apostołów”, „obrońca sprawiedliwych”, „zbawienie wszystkich pobożnych”. Dlaczego Krzyż jest tak wielkim i drogocennym skarbem Kościoła? Jak tłumaczy św. Andrzej z Krety, Krzyż jest wielkim, dlatego że przez niego na świat spłynęła wielka dobroć; drogocennym – ponieważ jest symbolem męki i zwycięstwa Chrystusa. „Męki – dlatego że Chrystus dobrowolnie zakosztował na nim śmierci. Zwycięstwa – dlatego że przez Niego poniósł klęskę diabeł, śmierć została unicestwiona, wrota piekielne zniszczone i Krzyż stał się powszechnym zbawieniem dla całego świata” [2].

W dalszej części stichery czytamy: Praotca bo Adama prelstiwyj drewom, Krestom prelszczajetsia, i padajet nizwierżen padienijem strannym, muczitielstwom odierżawyj carskoje zdanije. Krowiju Bożijeju jad zmijew otmywajetsia („Ten bowiem, który drzewem oszukał Praojca Adama, zostaje oszukany Krzyżem. Zrzucony, upada strasznym upadkiem, który gwałtem zawładnął królewskim stworzeniem. Krwią Bożą zmyty zostaje jad węża”) [4]. Fragment ten posiada skomplikowaną konstrukcję językową i nawiązania do wydarzeń z historii boskiego planu zbawienia człowieka. Słowa „Ten bowiem, który drzewem oszukał Praojca Adama” odnoszą się do szatana, który przybrawszy niegdyś postać węża skusił pierwszych ludzi do spożycia owocu drzewa poznania dobra i zła wbrew Bożemu zakazowi (Rdz 3,1-7). Ów szatan zostaje „oszukany Krzyżem” – doprowadza do śmierci nie zwykłego człowieka, ale – jak tłumaczy św. Jan z Kronsztadu – „najsprawiedliwszego Bogoczłowieka, niepodlegającego grzechowi i śmierci” [5]. Ten właśnie szatan, określany dalej jako „ten, który gwałtem zawładnął królewskim stworzeniem przez Krzyż pada zrzucony strasznym upadkiem”. Ów upadek szatana symbolicznie przedstawiony jest na ikonie Zmartwychwstania Chrystusa. Diabeł leży spętany pod zniszczonymi wrotami piekielnymi podeptany przez Zbawiciela.

W dalszej części tekstu znajdujemy nawiązanie do Krwi Chrystusa – „Krwią Bożą zmyty zostaje jad węża. Swoją krwią Chrystus odnowił zniszczoną przez grzech naszą naturę” [6]. Przed przyjęciem Eucharystii każdy prawosławny chrześcijanin modli się słowami m.in. „Bożej krwi ulęknij się człowieku, widząc ją, Ogniem bowiem jest niegodnych spalającym” [7]. Krew Chrystusa obmyła świat z jadu węża – z zakłamania i matactwa szatana.

Jedna ze sticher na litii rozpoczyna się słowami Proobrazuja Krest Twoj Christie, patriarch Iakow, wnukom błahosłowienije daruja, na hławach premienieny ruki sotwori („Obrazując Krzyż Twój Chryste, patriarcha Jakub, gdy dawał wnukom błogosławieństwo, przełożył na ich głowach ręce”) [8]. To kolejne nawiązanie do Starego Testamentu, w którym znajdujemy następny praobraz/archetyp Krzyża. Jakub błogosławiąc swoje wnuki, krzyżuje ręce, co jest symbolem Krzyża Chrystusowego – „Wówczas Izrael wyciągnął prawicę i położył ją na głowie Efraima, który był młodszy, a swoją rękę lewą na głowie Manassego; skrzyżował [w ten sposób] swoje ręce, gdyż Manasse był pierworodnym” (Rdz 48,14). Błogosławieństwo znakiem krzyża rozpowszechniło się i nabrało realnego znaczenia po krzyżowej śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. W obecnych czasach wszyscy wielokrotnie w ciągu dnia czynimy na sobie znak krzyża, tym znakiem wiernych błogosławi również kapłan.

Hirmos dziewiątej pieśni niemalże każdego kanonu jutrzni poświęcony jest Bogurodzicy. Podobnie jest w dniu święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Adresatem utworu jest Matka Boża – Tain jesi Bohorodice raj, niewozdiełanno wozrastiwszij Christa, Imże krestnoje żywonosnoje na ziemli nasadisia drewo. Tiem nynie woznosimu, pokłaniajuszczesia Jemu Tia wieliczajem („Bogurodzico, jesteś mistycznym rajem, który bez ziemskiego trudu dał nam Chrystusa, a przez Niego na ziemi zasadzone zostało życiodajne drzewo Krzyża, przeto teraz przy jego podniesieniu kłaniając się Krzyżowi, Ciebie wywyższamy”) [9]. W hymnie użyty jest przymiotnik żywonosnyj. W innych tekstach – zarówno ku czci Krzyża, jak i Świętej Trójcy – używa się również terminu żywotworiaszczyj. Żywonosnyj (gr. zoiforos) oznacza dosłownie: „noszący życie”, żywotworiaszczyj (gr. zoopios) to bardziej „dający życie, ożywiający”. Terminów tych autorzy hymnów liturgicznych używają zamiennie.

Trzecia ze sticher do psalmów pochwalnych jutrzni rozpoczyna się słowami – O presławnaho czudiesie, szirota Kresta i dołhota niebiesi rawna jest’, jako bożestwiennuju błahodatiju oswiaszczajet wsiaczeskaja („O przesławny cud, szerokość i długość Krzyża równe są niebiosom, on bowiem uświęca wszystko Bożą łaską”) [10]. To alegoria tego, że łaska Boża wypełnia niebo i ziemię – niebo, które jest tronem Bożym, i ziemię, która jest podnóżkiem stóp Chrystusa (Por. Mt 5,34-35).

Do powszechnego kultu Życiodajnego Krzyża wzywa ostatnia ze sticher do psalmów pochwalnych. Słyszymy w niej słowa – wiernii prijemlut toho żełanijem, i wziemlut iscelenija duszy że i tieła, i wsiakija bolezni. Sieho cełuim radostiju i strachom. Strachom, hrecha radi, jako niedostojni suszcze, radostiju że, spasienija radi, jeże podajet miru na tom prihwozdiwyjsia Christos Boh, imiejaj wieliju miłost’ („wierni przyjmują go jako upragnionego, i otrzymują uleczenie duszy i ciała, i wszelkiej choroby. Będziemy go witać z radością i bojaźnią. Z bojaźnią, z powodu grzechu, jako niegodni, z radością zaś z powodu zbawienia, które daje światu przygwożdżony na nim Chrystus Bóg, mający wielkie miłosierdzie”) [11]. Czym jest wspominana w sticherze „niegodność”? Nikt spośród wiernych oddających pokłon świętemu Krzyżowi nie powinien uważać siebie za godnego tak wielkich dobrodziejstw, jakie ludzkości ofiarowuje Chrystus. Powinien mieć w myślach słowa apostoła Pawła (z których skorzystał potem św. Jan Chryzostom układając modlitwę przed przystąpieniem do Eucharystii) – „Chrystus Jezus przyszedł na świat zbawić grzeszników, spośród których ja jestem pierwszy” (1 Tm 1,15). Pamiętać należy przy tym o nieustannym poczuciu nadziei i radości wynikającej ze zbawienia, które nie dokonałoby się, gdyby nie ofiara Chrystusa na Krzyżu. W jednym z troparionów szóstej godziny kanonicznej (czytanych jedynie w okresie Wielkiego Postu) słyszymy – „Zbawienie uczyniłeś pośrodku ziemi, Chryste Boże, rozciągnąwszy na Krzyżu Twoje przeczyste ręce” (Spasienije sodiełał jesi posredie ziemli Christie Boże, na Krestie preczistiei ruce Twoi prostierł jesi).

Zbawienie ludzkości dokonało się jedynie dzięki ofiarnej śmierci Jezusa Chrystusa na Krzyżu i Zmartwychwstaniu. Krzyż przestał być odtąd symbolem kaźni, stał się zaś symbolem zwycięstwa życia nad śmiercią, dobra nad złem, prawdy nad fałszem. Stał się umocnieniem wiary, filarem i obrońcą całego wszechświata. My, w obliczu takiej potęgi mocy i miłości, możemy jedynie modlić się słowami jednego z hymnów – „Najczcigodniejszy Krzyżu, uświęć mocą Twoją dusze i ciała nasze, pobożnie kłaniających się Tobie”.

Przypisy: [1] Podwyższenie Czcigodnego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego, tłum. ks. Henryk Paprocki, http://www.liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/festum-04-podwyzszenie.pdf [2] Swiatitiel Andrej, archijepiskop Kritskij, Słowo na Wsiesławnoje Wozdwiżenije Kresta, http://lib.pravmir.ru/library/readbook/48 [3] Podwyższenie Czcigodnego i Życiodajnego..., dz. cyt. [4] Tamże. [5] Sw. Ioann Kronsztadskij, Na dien sławnago Wozdwiżenija czestnago i żywotworiaszczago Kresta Gospodnia w Ierusalimie..., http://vera-tvoya.narod.ru/bib/ioannk/court38.html [6] Modlitwa św. Bazylego Wielkiego, w: Modlitwy przed przyjęciem Boskich Tajemnic, tłum. ks. H. Paprocki, http://www.liturgia.cerkiew.pl/teksty/nabozenstwa/Modlitwy_przed_przyjeciem_boskich_tajemnic.pdf [7] Modlitwy przed przyjęciem Boskich Tajemnic, tłum. ks. H. Paprocki, http://www.liturgia.cerkiew.pl/teksty/nabozenstwa/Modlitwy_przed_przyjeciem_boskich_tajemnic.pdf [8] Podwyższenie Czcigodnego i Życiodajnego..., dz. cyt. [9] Tamże. [10] Tamże. [11] Tamże.