Sergiusz Bułgakow urodził się 16 lipca 1871 r. w małym miasteczku Liwiny, orłowskiej guberni, w rodzinie prawosławnego księdza Mikołaja Bułgakowa i Aleksandry z domu Azbukina . W roku 1881 Bułgakow wstąpił do podstawowej szkoły duchownej w Liwinach, którą ukończył w 1884r. W tym też roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Orłowie. W seminarium w owych czasach panował „formalizm religijny i fanatyczny ateizm” . W roku 1888, w wieku 17 lat, Bułgakow porzucił Seminarium i przeniósł się do ósmej klasy gimnazjum w Jelcu. Młody Sergiusz porzucił seminarium duchowne nie tylko ze względu na atmosferę panującą w szkole, ale również dlatego, a może nawet przede wszystkim dlatego, że mimo wychowania w domu rodzinnym stał się człowiekiem niekościelnym, a nawet w niektórych okresach niewierzącym. W podobny sposób potoczyły się losy sporej części inteligencji rosyjskiej tego okresu .
Gimnazjum w Jelcu ukończył Bułgakow w roku 1889, a w następnym rozpoczął studia na wydziale prawa Uniwersytetu Moskiewskiego. Studiował również ekonomię polityczną, szczególnie mocno, pod wpływem filozofii niemieckiej i francuskiej, zainteresował go marksizm. Oczarowany naukami społecznymi specjalizował się w dziedzinie ekonomii politycznej. Tym zainteresowaniom pozostał wierny przez okres następnych kilku lat (do 1903 roku) . Biograf o. Sergiusza, Lew Zander nazywa ten okres „okresem marksistowskim” w odróżnieniu od późniejszych okresów: religijno-filozoficznego i teologicznego .
W 1894 roku Bułgakow ukończył uniwersytet i został mianowany asystentem w katedrze ekonomii politycznej. W 1895 roku rozpoczął działalność pedagogiczną - objął stanowisko wykładowcy ekonomii politycznej w Moskiewskiej Szkole Politechnicznej. W 1897 r. zdał egzamin magisterski .
W roku 1898 Sergiusz Bułgakow ożenił się z Heleną Tokmakową i wkrótce, w tym samym roku, wyruszył w pierwszą i ostatnią podróż naukową do Berlina, Paryża i Londynu. W Niemczech Bułgakow napisał dwutomową pracę magisterską pt. „Kapitalizm i ziemliedielije”, w której wykazał, że zasady marksizmu nie mogą być zastosowane w dziedzinie rolnictwa. Pobyt, jak sam to określał „w ojczyźnie socjaldemokracji i marksizmu” odegrał bardzo ważną rolę w jego przyszłym życiu i twórczości, oraz przyniósł nieoczekiwane rezultaty. We wprowadzeniu do książki „Ot marksizma k idiealizmu” Bułgakow pisał: „dążyłem wiarą i prawdą służyć marksizmowi, ale wbrew mojej woli działo się tak, że starając się usprawiedliwić i umocnić swoją wiarę (w marksizm - T.J.), ciągle ją nadrywałem i po każdej takiej próbie czułem się nie umocniony w swoim marksizmie, a jeszcze bardziej zachwianym w swoich poglądach” .
Po powrocie do kraju - w 1900 roku - obronił przedstawioną pracę, uzyskując stopień naukowy magistra ekonomii politycznej. W ówczesnym czasie istniała akademicka tradycja, według której autorowi dwutomowej rozprawy, nadawano od razu stopień doktora . Bułgakow nie otrzymał stopnia doktora, mimo to bezpośrednio po obronie został wybrany profesorem zwyczajnym Politechniki Kijowskiej i privat docentem Uniwersytetu Kijowskiego.
W Kijowie pod wpływem filozofii Włodzimierza Sołowjowa i Pawła Fłorenskiego, oraz idei F. Dostojewskiego przeżywa swoje nawrócenie . Jeżeli utrata wiary, ateizm były „odejściem z domu Ojca” jak sam mówi i zgodne z ówczesnymi tendencjami wśród inteligencji, to nawrócenie się, lub bardziej dokładnie powrót, było drogą wywołującą „zdziwienie i oburzenie [...] swoich wczorajszych towarzyszy jednakowo myślących” . Bardzo znamiennym jest tytuł już wspomnianej książki „Ot marksizma k idiealizmu”, która się w tym czasie ukazała, i która pokazuje kształtowanie się postawy filozoficznej i duchowej Bułgakowa w tym okresie.
W 1906r. Sergiusz Bułgakow ponownie przeprowadził się do Moskwy, gdzie został mianowany profesorem ekonomii politycznej w Moskiewskim Instytucie Handlowym i privat docentem Uniwersytetu Moskiewskiego. W tym też roku został wybrany posłem do
II-ej Dumy Państwowej jako przedstawiciel Guberni orłowskiej.
W roku 1912 za pracę „Fiłosofija choziajstwa” Bułgakow otrzymał stopień naukowy doktora ekonomii politycznej. W 1917 r. Bułgakow został mianowany profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Moskiewskiego.
Po upadku caratu, kiedy zaczęły następować zmiany w życiu państwa i Kościoła, postanowiono zerwać z uciążliwą tradycją Świętego Synodu i zwołano Wszechrosyjski Sobór Cerkiewny. Bułgakow, jeszcze jako osoba świecka, został wybrany na delegata tego Soboru, jako przedstawiciel moskiewskich szkół wyższych. W toku prac soborowych, postanowił zrealizować swoje marzenia o przyjęciu kapłaństwa. 11 czerwca 1918r. w dzień Pięćdziesiątnicy, z błogosławieństwa patriarchy Tichona, Bułgakow został wyświęcony przez biskupa wołokołamskiego Teodora na diakona, a następnego dnia w Dzień Świętego Ducha na kapłana . Przyjęcie kapłaństwa stało się dla Bułgakowa początkiem nowego życia. Wspominając przyjęcie kapłaństwa, Bułgakow pisał „to było wstąpienie w inny świat, w królestwo niebieskie. To było dla mnie początkiem nowego stanu mojego bytu, w którym od tamtego czasu do tej pory przebywam” . „Odezwała się we mnie lewicka krew ... sześciu pokoleń” . Przeszedł on drogę nie tylko od marksizmu ku idealizmowi, ale jeszcze dłuższą do wiary prawosławnej. Udokumentowaniem tego było właśnie przyjęcie święceń. Jest to początek tzw. „okresu teologicznego” w którym to Bułgakow praktycznie zajmuje się już tylko teologią.
W 1919 r. Bułgakow ze względu na sytuację społeczno - polityczną wyjechał na Krym i na uniwersytecie w Symferopolu objął katedrę teologii i ekonomii politycznej. Funkcje te pełnił do 1921r. kiedy z powodu tego, że był duchownym, został zwolniony z uniwersytetu.
1. stycznia 1923r. wraz z rodziną opuścił Rosję. Po krótkim pobycie w Stambule udał się do Pragi. W Pradze o. Sergiusz został mianowany profesorem prawa kościelnego i teologii na rosyjskim fakultecie prawa.
W 1925r. wyjechał na stałe do Paryża, gdzie został mianowany profesorem teologii i dziekanem Instytutu Teologicznego św. Sergiusza. Funkcje te pełnił nieprzerwanie aż do swojej śmierci.
Ojciec Sergiusz Bułgakow aktywnie uczestniczył w tworzącym się wówczas ruchu ekumenicznym. Brał czynny udział w I-ej Światowej Konferencji Wiary i Ustroju w Lozannie w 1927r. W styczniu 1928r. uczestniczył w angielsko-rosyjskim zjeździe, który dał początek Towarzystwu św. Albana i św. Sergiusza. W ramach prac tego Towarzystwa w okresie późniejszym uczestniczył w dialogu anglikańsko-prawosławnym. W 1929 r. brał udział w pracach Komitetu Kontynuacji Lozańskiej Konferencji w Szwajcarii. W roku 1934 uczestniczył w konferencji teologicznej w Anglii oraz w Konwencie Kościoła Episkopalnego w USA. Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych o. Sergiusz wygłosił szereg wykładów na tematy teologiczne, których celem było zwrócenie uwagi amerykańskich kręgów chrześcijańskich na Prawosławny Instytut Teologiczny w Paryżu.
W 1937r. Bułgakow brał udział w II-iej Światowej Konferencji Praktycznego Chrześcijaństwa w Oksfordzie oraz w II-iej Światowej Konferencji Wiary i Ustroju w Edynburgu. W 1938r. brał udział w panprawosławnym zjeździe teologów w Atenach.
Wiosną 1939r. o. Sergiusz Bułgakow został poddany skomplikowanej operacji gardła w związku z chorobą nowotworową. W następstwie tej operacji mógł mówić tylko szeptem.
14. czerwca 1943r. Prawosławny Instytut św. Sergiusza za całokształt pracy naukowej nadał o.Sergiuszowi tytuł doktora honoris causa nauk teologicznych. Przyznanie honorowego doktoratu było ukoronowaniem prawie dwudziestoletniego kierowania Instytutem.
Ks. prof. Sergiusz Bułgakow zmarł 12 lipca 1944r. w wyniku wylewu krwi do mózgu. Został pochowany na rosyjskim cmentarzu prawosławnym w St.Genevieve - des Bois pod Paryżem.
Dorobek naukowy o. Sergiusza Bułgakowa jest wyjątkowo obszerny - obejmuje 28 książek, 180 artykułów, 80 przemówień i kazań, i jest przy tym bardzo różnorodny . Tematycznie odpowiada on trzem okresom życia o. Sergiusza: marksistowskiemu, filozoficznemu i teologicznemu . Jest oczywistym, że podział ten przeprowadzony przez Zandera za zgodą Bułgakowa, jest względny i przybliżony, albowiem dokładnych granic nie można przeprowadzić zarówno w życiu jak i twórczości, ale jest pomocny dla pragnących zapoznać się z ewolucją i rozwojem myśli teologicznej Bułgakowa. W oparciu o ten podział, jego dorobek naukowy i edytorski jest dzielony na trzy grupy tematyczne. Pierwsza stanowią prace dotyczące ekonomii. Pracą otwierającą ten okres jest książka „O rynkach w systemie kapitalistycznej produkcji”, która ukazała się w 1896r. Następnie ukazał się szereg artykułów dotyczących podstawowych pojęć z zakresu ekonomii politycznej, pracy i warunków socjalnych. W tym też okresie zajmował się Bułgakow sprawą rolnictwa, która była nie do końca wyjaśnioną i wątpliwą częścią ekonomicznej doktryny marksizmu. Owocem tych zainteresowań była praca magisterska i w dużym stopniu doktorska. Badania problemów ekonomicznych, w których Bułgakow nie znajdował zadowolenia, przyczyniły się do powstania w nim konfliktu wewnętrznego. Nadzwyczajna zdolność syntezy oraz „chęć dochodzenia do końca” pozwoliły mu zrozumieć i wyjaśnić wiele problemów, ale już nie przez ekonomię polityczną. I „chociaż teoria ekonomicznego materializmu przestała go zadowalać, to pytania i problemy poruszane przez nią zachowały swoją moc” i nie dawały spokoju. W tej sytuacji Bułgakow zwraca się ku badaniom filozoficznym, szukając odpowiedzi na pytania i problemy wynikłe wcześniej. Rozwój jego myśli można prześledzić czytając zbiór artykułów w tomie „Ot marksizma do idiealizmu”. W zbiorze tym są fragmenty stanowiące obronę marksizmu, jak i artykuły wskazujące na jego niekonsekwencje, a nawet wręcz odrzucające go. Wydając ten zbiór artykułów autor chciał wykazać „wewnętrzny związek jaki istnieje pomiędzy obecnym „idealizmem” i poprzednim „marksizmem” . Praca ta miała wykazać rzeczywisty sens i znaczenie przełomu w światopoglądzie Bułgakowa. Należy podkreślić, że problemy na które nie znalazł on rozwiązania w marksizmie, starał się rozwiązać w perspektywie filozoficznej w drugim okresie swojej twórczości tzw. filozoficznym.
Próbą taką jest jego praca doktorska „Fiłosofija choziajstwa” wydana w 1912r. Książka ta ma dla autora, jak sam to podkreśla, „szczególne znaczenie, albowiem w niej podkreślona jest wewnętrzna suma całego (dotychczasowego - T.J.) okresu życia i jest ona długiem filozoficznego sumienia autora w stosunku do swojej własnej przeszłości” . W niej Bułgakow problemy filozofii rolnictwa ujmuje w trojaki sposób: naukowo-doświadczalny, transcendentalno-krytyczny i metafizyczny . W efekcie wychodząc od faktu istnienia rzeczywistego problemu rolnictwa poprzez próby logicznego opracowania problemu agrarnego, autor ostatecznie kieruje się ku metafizyce i próbuje wyjaśnić wewnętrzny sens świata. Ukazuje na wewnętrzne pokrewieństwo człowieka i kosmosu, i na ich wspólny początek, który jest w Bogu, i którym jest twórczy Duch przenikający całe stworzenie. W książce tej można odnaleźć pierwsze, ale jeszcze nie pełne i nie do końca opracowane próby przedstawienia idei sofiologicznej.
Główna praca filozoficzna Bułgakowa „Swiet niewieczernij” , którą Zander nazywa „kompendium rosyjskiej myśli religijno-filozoficznej” stanowi swoiste apogeum jego myśli filozoficznej. Znaczenie tej pracy wynika nie tylko z obszernej i ciekawej problematyki, ale przede wszystkim z tego, że tu po raz pierwszy autor w sposób pełny i konsekwentny sformułował i rozwinął ideę sofiologiczną. Praca ta jest repliką na główną pracę o.Pawła Fłorenskiego „Stołp i utwierżdienije istiny” i jest wyrazem religijnego światopoglądu autora. Jest to praca nie tylko filozoficzna, ale również, i to w bardzo dużej mierze, teologiczna . W perspektywie filozoficznej zostały w niej opracowane niektóre zagadnienia związane z teologią apofatyczną, teodyceą, soteriologią i eschatologią.
Już po święceniach kapłańskich ukazały się dwie prace filozoficzne napisane w latach 1920-1921 na Krymie. Są to „Tragoedie der Philosophie”, która ukazała się jedynie w języku niemieckim w 1928r. i „Fiłosofija imieni” wydana w roku 1953 w Paryżu.
Trzecią, największą, grupę stanowią prace o tematyce teologicznej. Przy ogromnej ilość artykułów i rozpraw na tematy z teologii dogmatycznej nie sposób ich wszystkich przedstawić, tym bardziej, że jeszcze nie wszystkie zostały opublikowane . Tym niemniej należałoby pokusić się o wydzielenie z tej dużej ilości prac najważniejszych. Są to przede wszystkim dwie trylogie - mała i duża.
Na pierwszą trylogię składają się książki „Kupina Nieopalimaja” (1927), „Drug Żenicha” (1927) i „Liestwica Iakowla” (1929). Jak podkreśla o. Sergiusz, wspólną tematyką tych prac jest „Mądrość Boża w stworzeniu, którą ogłaszają w świecie ludzi Najczystsza i Poprzednik (ros. Priedtiecza, chodzi tu o św. Jana Chrzciciela), a w świecie niebieskim - Aniołowie” . Przesłaniem tych książek są treści wyrażone w rzędzie ikonostasu „Deisis”, że całe stworzenie stoi w modlitwie przed Pantokratorem . Pierwsza część tej trylogii jest poświęcona, jak wskazuje podtytuł „dogmatycznemu wyjaśnieniu niektórych cech w prawosławnym kulcie Bogurodzicy”. Jest to próba przedstawienia w oparciu o Pismo Święte, orzeczenia Soborów i przede wszystkim w oparciu o patrystykę oraz teksty liturgiczne prawosławnej nauki o Bogurodzicy, będąca również polemiką z rzymskokatolickim dogmatem o Niepokalanym Poczęciu .
Charakter polemiczny nosi również książka „Drug Żenicha” o prawosławnym kulcie (ros. poczytanii) Poprzednika - św. Jana Chrzciciela . W tej pracy o. Sergiusz, z powodu braku dogmatycznych określeń, w oparciu o świadomość Kościoła wyrażoną w ikonografii i praktykę liturgiczną ukazuje wielkość i rolę największego spośród zrodzonych z niewiast w dziele zbawienia świata. Przeciwstawia on prawosławne poglądy na rolę i osobę św. Jana Chrzciciela katolickiemu dogmatowi św. Józefa. Według niego w tradycji zachodniej właśnie św. Józef przejął „cześć i chwałę należną Poprzednikowi” .
Ostatnią częścią małej trylogii Bułgakowa jest „Lestwica Iakowla” uzupełniająca wstawiennictwo Bogurodzicy i św. Jana w ikonie Deisis o świat aniołów. Zander uważa, że jest to naturalne i konieczne dopełnienie, do którego doprowadza nas św. Jan Chrzciciel jako „Anioł w ciele” . Nauczanie Kościoła o świecie anielskim jest oparte przede wszystkim na Piśmie Świętym i o. Sergiusz próbuje także w oparciu o teksty modlitewne wnieść „płynące z doświadczenia rozumienie całego problemu” .
Ostatnim słowem o. Sergiusza Bułgakowa w dziedzinie teologii, a także sofiologii jest wielka trylogia mająca wspólny podtytuł „O Bogoczłowieczeństwie” . Trylogia ta jest też nazywana sofiologiczną, ponieważ znajduje się w niej ostateczne sformułowanie doktryny sofiologicznej. Pierwsza część tej trylogii jest w jakiejś mierze ukoronowaniem małej trylogii, gdyż ukazana jest w niej centralna postać Deisis - Jezus Chrystus. W pracy tej poświęconej chrystologii „zasadniczą ... ideą ...jest Bogoczłowieczeństwo tj. idealna jedność Boskości i Człowieczeństwa w Chrystusie, a dalej i w ogóle Boga i świata” . Jest to próba nowego przedstawienia teologii soboru Chalcedońskiego przeciwstawiająca się „panteizmowi i protestanckiemu transcendentalizmowi” . Bułgakow przedstawia naukę o połączeniu dwóch natur w Jezusie Chrystusie nie tylko w świetle teologii apofatycznej, ale próbuje uczynić to również pozytywnie w oparciu o sofiologiczną koncepcję Bogoczłowieczeństwa.
Drugi tom trylogii „Utieszytiel” jest poświęcony nauce o Duchu Świętym i zasadniczą ideą tej części jest przebóstwienie człowieczeństwa. Pneumatologia O. Sergiusza opiera się na nauce o Boskiej Sofii jako samoobjawieniu Trójcy Świętej. Pisząc o Trzeciej Osobie Trójcy Świętej nieuniknionym staje się problem Filioque, któremu Autor „Utieszytiela” poświęca drugi rozdział. W książce możemy wyróżnić dwa nurty, naukowy, który zawsze u Bułgakowa jest bardzo bogaty i profetyczny - w tym przypadku będący źródłem intuicji i religijnych przekonań .
„Utieszytiel” posiada też „Epilog - Prolog do pierwszej i drugiej części traktatu o Bogoczłowieczeństwie: Otiec” , który „zamyka cykl triadologicznych badań i równocześnie łączy apofatykę „Swieta Niewieczerniago” z katafatyczną nauką o Bogu jako trójjedynym Podmiotem” .
Zakończeniem wielkiej teologicznej trylogii o. Sergiusza Bułgakowa jest „Niewiesta Agnca”. Według Zandera tematyka tej książki jest „powtórzeniem i nowym rozwinięciem tematyki „Swieta Niewieczerniago” i dzieli się na dwie części filozoficzną i teologiczną. W pracy tej rozwinięta jest koncepcja Bogoczłowieczeństwa w stworzeniu. Sofiologia ma znaczenie nie tylko w nauce o Trójcy Świętej, ale też w świecie stworzonym. Dlatego też tematyką „Niewiesty Agnca” jest kosmologia, eklezjologia i przede wszystkim eschatologia.
Oprócz dwóch trylogii stanowiących pełny wykład teologii w ujęciu sofiologicznym należałoby wymienić jeszcze „Apokalipsis Ioanna”, ostatnią książkę o. Sergiusza stanowiącą dogmatyczną egzegezę ostatniej księgi Pisma Świętego.
W całej twórczości teologicznej o. Sergiusza na uwagę zasługują jeszcze dwie prace, które są niezbędne do zrozumienia jego sofiologii. Pierwszą z nich stanowi niewielka rozprawa „Ipostas' i Ipostasnost'” . Jest to jak, wskazuje podtytuł „Scholia k Swietu Niewieczerniemu” zawierająca w sobie doprecyzowanie wymienionych w tytule pojęć w związku ze zmianami w koncepcji sofiologicznej. Drugą pracą jest artykuł „Gławy o Troicznosti” poświęcony nauce o osobie, naturze nie tylko w odniesieniu do Boga, ale i do stworzenia. Książka ta zawiera materiały dotyczące triadologii i prawosławnej gnozeologii .
Wyżej wymienione prace stanowią niewątpliwie najważniejsze opracowania filozoficzne i teologiczne, ale nie są jedynymi i obejmującymi całość twórczości o. Sergiusza Bułgakowa. Prace o tematyce teologicznej, pasterologicznej oraz homilie pojawiały się w różnych pismach ukazujących się za życia o. Sergiusza. Pewna część jego twórczości do dnia dzisiejszego pozostaje jeszcze w rękopisach. Pozostaje mieć nadzieję, że w chwili obecnej, wraz ze wzrostem zainteresowania twórczością o. Sergiusza, zostaną one opublikowane.
Ks. Jerzy Tofiluk
