Kościół prawosławny wobec kwestii moralnych

Prezentujemy fragment artykułu ks. Stanleya Samuela Harakasa, duchownego Greckiej Prawosławnej Archidiecezji Ameryki. Autor specjalizuje się w temacie etyki w kontekście teologii Kościoła prawosławnego. W kolejnych dniach zamieścimy najważniejsze aspekty zagadnienia autorstwa ks. Harakasa.

Formułowanie stanowiska Kościoła

Kościół prawosławny w ciągu swojej historii ustosunkowywał się do spraw kontrowersyjnych poprzez odwołanie do „ducha Kościoła”. Kiedy pojawia się problem, dla którego nie ma jasnego rozwiązania, czy też nie ma powszechnie i zgodnie uznawanej tradycji oraz jeśli istnieje uprawniona odmienność opinii co do poglądu prawdziwie wyrażającego nauczanie Koscioła, rozpoczyna sie proces, który może ostatecznie doprowadzić do sformułowania oficjalnego nauczania Kościoła.

Klasycznym przykładem z okresu Kościoła pierwotnego jest sformułowanie nauki o Osobie Jezusa Chrystusa, które rozpoczyna się wraz z I Soborem Powszechnym w Nicei (325), a kończy wraz z VII Soborem Powszechnym (787). W ciągu czterystu sześćdziesięciu trzech lat Kosciół precyzował swoje nauczanie i rozumienie objawienia o Jezusie Chrystusie. W centrum tego procesu znajdowały się sobory ekumeniczne, które były ostatecznym i najbardziej autorytatywnym podmiotem formułującym doktrynę, ale też oczekującym akceptacji kanonów i dekretów przez cały Kościół.

Według Kościoła prawosławnego oznacza to, że sporne kwestie nie mogą i nie powinny być rozwiązywane poprzez odwołanie się do jednego biskupa, niezależnie od tego, jak wielkim cieszy się szacunkiem. Kościół pragnie rozwiązywać problemy wspólnotowo, a tym samym odwołuje się do całej Tradycji przekazującej Objawienie Boże. W praktyce oznacza to, że osoby próbujące rozwiązać nowy problem, sięgają do Biblii i żywej Tradycji Kościoła, by sprawdzić czy i jak Tradycja odnosiła się do takich problemów.

Pytań nigdy nie stawiano z ciekawości intelektualnej ani ze względu na potrzebę usystematyzowania zagadnienia. Prawie zawsze podnoszono je wówczas, gdy w ten czy inny sposób ich konsekwencje dotyczyły zbawienia i prawd wiary. Odpowiedź formułowano, ilekroć nowa nauka wydawała sie być różna od Tradycji bądź nie współbrzmiała z przekazywanym przez nią Objawieniem.

Zatem wielcy Ojcowie Kościoła, tacy jak: św. Atanazy Wielki, św. Bazyli Wielki, św. Grzegorz z Nyssy, św. Grzegorz z Nazjanzu i św. Jan Chryzostom, nie tylko krytykowali fałszywe nauki heretyków, np. Ariusza, lecz także proponowali formuły prawd wiary. Ich propozycje stawały sie przedmiotem studiów i debat na każdym poziomie: lokalnym, regionalnym i ekumenicznym, a ostatecznie decyzji soborów. Wszystkim kierował Duch Święty.

Wiele kontrowersyjnych spraw, które napotykamy współczesnie, charakteryzuje się gwałtownymi zmianami, typowymi dla wstępnych etapów rozwoju. Ludzie poszukują odpowiedzi albo w związku z atakami na wiarę i praktyki Kościoła prawosławnego, albo ze wzgledu na problemy, które uprzednio nie istniały. Odpowiedź należy sformułować tak, aby zachować potrzebę zbawienia w Chrystusie i ukazać prawdy wiary.

Odkąd nowe problemy — wynikające z gwałtownego rozwoju technologii — dotyczą nie tylko indywidualnych członków Kościoła, lecz także społeczeństwa jako całości, to każda próba odpowiedzi na pytania sformułowana wewnątrz Kościoła dostarcza także podstaw do ustosunkowania się wobec tych samych kwestii na scenie publicznej.

W niektórych przypadkach możliwe jest podejscie do spraw kontrowersyjnych od strony istniejących już tradycji doktrynalnych, etycznych i kanonicznych. Jeżeli pojawi się tego typu problem, wówczas nie ma dyskusji w Kościele lub jest niewielka. Jednym z przykładów może być stanowisko Kościoła wobec legalizacji aborcji na żądanie. Ponieważ na początku IV w. rozgorzała w Kościele dyskusja na ten temat, dlatego nie jest trudno okreslić „ducha Kościoła” w tej kwestii oraz kierować się nim w dyskusji bieżącej.

Komplikacje ze strony technologii

Proces nie przebiega tak łatwo, jeżeli bierzemy pod uwagę problemy, które powstały w związku z zadziwiającym rozwojem technik medycznych. Na przykład — w jaki sposób Tradycja bazująca na Objawieniu ustosunkuje się do kwestii sztucznego zapłodnienia? Pierwsze pytanie, jakie należałoby postawić, brzmi: czy dla tego problemu można wskazać jakiekolwiek konsekwencje z perspektywy zbawienia i prawd wiary?

W tym przypadku istnieje oczywisty związek, ponieważ sprawa dotyczy małżeństwa, rodziny, relacji pomiędzy małżonkami i życia ludzi. Ażeby zrozumieć ten związek i wyjaśnić wpływ nowych technologii, konieczne jest prześledzenie całej Tradycji Objawienia w zródłach nauczania Kościoła. Następnie rozwiązania problemu mogą zostać włączone do „ducha Kościoła”, o ile wierni uznają, że są one w harmonii z Tradycją i jeśli nie stanowią zbyt dużego wyzwania.

Sformułowana odpowiedź może pozostać na tym poziomie i stać się częścią nauczania urzędu Kościelnego. Jeżeli problem nadal jest dyskusyjny, to może stać się przedmiotem debat soborowych. Tylko bardzo niewiele spraw rozważanych jest na poziomie soboru regionalnego czy panprawosławnego.

Treść artykułu

Niniejszy artykuł przedstawia proces zajmowania się sprawami kontrowersyjnymi oraz pragnie wyrazić „ducha Kościoła” wobec tych problemów albo poprzez odparcie ataków na nauki i praktyki Kościoła prawosławnego, albo poprzez sformułowanie etycznych wskazówek, dotyczących kwestii powstałych w naszym wysoce technologicznym stuleciu.

W przypadku wielu współczesnych problemów można znaleźć jedynie nieliczne odniesienia do autorytatywnego nauczania Kościoła.Większość zajmowanych w dyskusji stanowisk należy rozumieć jako aktualny konsensus, szczerze przedstawiający ducha Kościoła prawosławnego w dyskutowanych sprawach.W praktyce służy on dzisiaj jako nauka Kościoła prawosławnego na temat zagadnień kontrowersyjnych.

Niniejszy artykuł stanowi fragment książki Prawosławie. Światło ze Wschodu, którą można nabyć w naszym sklepie.

— ks. Stanley Harakas