Dziedzictwo serbskiego prawosławia na Węgrzech

W kronikach nie zachowała się dokładna data powstania diecezji budimskiej [Serbskiego Patriarchatu, która obejmuje teren Węgier przyp. tłum.], choć istnieje wiele przesłanek, że nastąpiło to w latach 40-tych XVII wieku. Wtedy na te tereny przesiedlało się wielu prawosławnych Serbów z regionów pod zwierzchnictwem Turcji. Już w 1511 roku wybudowano cerkiew w Komoranie, a po tym również monaster Grabovac.

W ramach Wielkiej Migracji [serb. Velika seoba] Serbów w 1690 roku, z południowej części Serbii na terytoria Węgier wyruszyło około 37 tysięcy serbskich rodzin (czyli co najmniej 185 tysięcy osób), z czego osiem tysięcy osiedliło się w Sentandreji [znaczna część uczestników Wielkiej Migracji pochodziła z Kosowa, ustępując tym samym miejsca muzułmanom, co jest jedną z najważniejszych przyczyn obecnych problemów w tym regionie przyp. tłum.] . Po zatwierdzeniu władzy cesarza Leopolda I, 4 marca 1695 roku, metropolita Jeftymiusz Popović został uznany biskupem budimskim. To był początek rozkwitu diecezji budimskiej, który trwał do drugiej wojny światowej. Po niej diecezja nie miała własnego biskupa, a zarządzano nią z Belgradu, i tak aż do 1988 roku, kiedy to na biskupa wybrano władykę Daniela Krstića.

W przeciągu XVIII wieku w tej diecezji wybudowano wielką liczbę cerkwi , głównie w stylu barokowym [stanowiło to jeden z elementów oporów wobec szerokich prób katolicyzacji ze strony władz Austrii, której częścią były wówczas Węgry przyp. tłum]. W końcu XIX wieku w Sentandreji było 617 prawosławnych mieszkańców, a w spisie 1924 roku tylko 231 osób wyznania prawosławnego w mieście określiło siebie jako Serbów. Z powodu zmniejszenia się liczby wiernych, diecezja była zmuszona odstąpić niektóre świątynie Kościołów katolickiemu – w przeciągu kilku dekad diecezja utraciła 16 cerkwi z XVIII wieku.

Pięć dekad komunizmu poskutkowało utratą wielu kolejnych serbskich prawosławnych świątyń na Węgrzech: część zburzono, zaś pozostałe przejęli komuniści i przeznaczyli do innych celów. Jednak w ostatnich latach cerkwie, które się zachowały, są odnawiane.

Obecnie diecezja budimska ma dwa monastery – Grabovac i Srpski Kovin – oraz 42 świątynie i kaplice. Diecezja liczy 39 parafii (w tym dwie w Czechach), które obsługuje zaledwie 11 kapłanów. Wiernych jest około 10 tysięcy. Siedzibą biskupstwa jest Sentandreja – urocze barokowe miasteczko nad Dunajem, 20 kilometrów na północ od Budimu – to tu przybył na jesieni 1690 roku patriarcha Arseniusz III Čarnojević wraz z wiernym serbskim narodem, tu wybudowali cerkiew i złożyli relikwie św. księcia Łazarza poległego w kosowskiej bitwie z Turkami 1389 roku – obecnie w tym miejscu stoi wielki krzyż.

Dokonujemy odnowy naszych skarbów, nie ustajemy w tym, choć to długi proces, ponieważ okres destrukcji był długi. – mówi władyka budimski Lucjan – Muszę też wspomnieć, że pomagają nam i państwo węgierskie, i Serbia, a także sąsiadujący serbski region – Vojvodina.

Serbowie w Sentandreji mieli niegdyś siedem cerkwi, lecz potem zostały one oddane innym związkom wyznaniowym. Cerkiew ćiprovačką po pierwszej wojnie światowej sprzedano katolikom, a ikonostas przeniesiono do cerkwi Bogurodzicy ikony Ljeviškiej w Prizreniu. Ponieważ Serbów było coraz mniej, następne świątynie przestawały funkcjonować jako prawosławne: opovačką sprzedano w 1914 roku Kościołowi ewangelicko-reformowanemu, zaś cerkiew zbešką po drugiej wojnie światowej kupiła wspólnota rzymsko-katolicka.

W tym przepięknym miasteczku [około 25 700 mieszkańców przyp. tłum.] zostało teraz około 60 Serbów, więc bez problemów mieszczą się w czterech pozostałych świątyniach. Są to katedra Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy (znana jako cerkiew „uspenska”, „Bogorodična” albo „beogradska”) z 1763 roku, cerkiew Zwiastowania (1752), cerkiew Požarevačka (1759) oraz cerkiew Przemienienia Pańskiego (1746), w której Serbowie z Sentandreji i innych miejscowości na Węgrzech gromadzą się rokrocznie 19 [tj. wg kalendarza juliańskiego 6] sierpnia – to dzień Slavy, czyli święta patronalnego, tej świątyni. Pięć nagrań audio z tych uroczystości

Te wszystkie wymienionej wyżej cztery cerkwie wybudowano za czasów ordynowania diecezją budimską przez władykę Dionizego Novakovića, który – jak mówi jego biografia – był słuchaczem na Akademii Duchownej w Kijowie, i którą ukończył ze wzorowymi ocenami.

Cerkwie te przechodzą teraz proces gruntownej renowacji z rąk specjalistów z Pokrajinskiego Związku Ochrony Pomników Kultury oraz Galerii Matice Srpske z Nowego Sadu. Od 2012 roku do dzisiaj została ukończona odnowa cerkwi Požarevačkiej, która imię otrzymała po mieście Požarevac – to z niego przesiedliło się tu wielu wiernych. Jej ikonostas był szczególnym wyzwaniem dla konserwatorów z Nowego Sadu.

W tym roku rozpoczęliśmy odnowę cerkwi Przemienienia Pańskiego, ale z powodu niewystarczających środków musieliśmy przerwać prace. – mówi Dejan Radovanović, doradca i historyk sztuki z Pokrajinskiego Związku Ochrony Pomników Kultury.

Radovanović również ogłosił, iż w tym roku będą przeprowadzone prace w jednej z serbskich świątyń w Budapeszcie: cerkwi św. Jerzego z 1733 roku. Jej ikonostas wyrzeźbił i namalował, w duchu renesansu, pewien grecki artysta.

Cerkiew św. Jerzego w Peszcie przez długi okres czasu była drugą w hierarchii ważności świątynią serbskiej wspólnoty w Budapeszcie, po cerkwi św. Dymitra na Tabanie, w części Budim [Budapeszt przez wieki to były dwa osobne miasta: Peszt i Budim, przyp. tłum.]. Jednakże, po drugiej wojnie światowej, w 1949 roku komuniści zniszczyli cerkiew św. Dymitra w ramach prezentu dla Stalina na jego siedemdziesiąte urodziny.

Odnowa świątyń wiele znaczy dla Serbów w Sentandreji. – mówi Kosta Vuković, kustosz Muzeum Diecezji Budimskiej – Widzimy naszą szansę w tym, że to miasto rokrocznie odwiedza milion turystów. Pragniemy przedstawić światu nasze cerkwie i nasze historyczne dziedzictwo. Państwo węgierskie zwróciło nam budynek Preparandiji, gdzie w 1812 roku założono pierwszą serbską szkołę dla nauczycieli, i to właśnie do tego budynku przeniesiemy nasze muzeum, by turyści mogli zobaczyć serbską historię na tych terenach w jednym miejscu.

Oryginalny tekst, autorstwa Jovanki Simić, ukazał się na stronie vostok.rs
Z serbskiego przetłumaczyła Dominika Kovačević W celu łatwiejszego zrozumienia tekstu przez polskiego czytelnika, zmieniono kolejność niektórych akapitów

— tłum. Dominika Kovačević