Księga Przypowieści

Drugą główną częścią Księgi Henocha jest „Księga przypowieści”, która obecnie stanowi rozdziały 37-71 Pierwszej Księgi Henocha. Właściwa Księga Przypowieści, złożona z trzech „przypowieści” lub wizji otrzymanych przez Henocha, tak naprawdę składa się tylko z rozdziałów 37-59. Rozdziały 60-71 wydają się być dodatkiem do Księgi Przypowieści innego, niezależnego źródła, a stamtąd do Pierwszej Księgi Henocha. Materiał w rozdziałach 60-71 jest znany jako Księga Noego. Czasami jest też określany jako fragment lub część zaginionej Księgi Noego. Nie jest to jednak tak proste, nie jest to tylko kolejna księga, włączona wraz ze wszystkimi innymi do Pierwszej Księgi Henocha. O jej niezależności świadczy fakt, że narrator przechodzi z Henocha na Noego. Jednak w tych rozdziałach, w kilku punktach, tożsamość mówcy, czasami gwałtownie, zmienia się z Noego na jego przodka Henocha. Ponadto materiał w końcowych rozdziałach Księgi Przypowieści wydaje się próbować, jako podsumowanie, połączyć cały materiał w jedną całość. Księga przypowieści funkcjonowała w obecnej formie do I wieku p.n.e. Prawdopodobnie wskazuje to, że zarówno trzy wizje Henocha, jak i Księga Noego reprezentują starszy materiał, który został tutaj połączony i zredagowany razem. Materiał Księgi Noego jest prawdopodobnie starszy, co wnioskujemy w oparciu o czasami niezręczne sposoby jego inkorporacji, tj. późniejszy redaktor czuł się swobodnie, pracując z materiałem enochicznym, aby dokonać tej syntezy, ale nie z materiałem noachickim, który jest zachowany w stanie nienaruszonym, nawet jeśli stwarza to trudności.

Istnieją dwa główne tematy przeplatające się w Księdze Przypowieści. Pierwszym z nich jest opis postaci Syna Człowieczego, Wybrańca, Mesjasza, Sprawiedliwego, który jest postacią boską, która jest wiecznie istniejącą wraz z Najwyższym. Postać ta została przed wiekami ukryta i objawiona tylko wybranym, mając tu na myśli Izraela lub, co bardziej prawdopodobne, wiernych w Izraelu. Prowadzi to do drugiego głównego tematu, przyjścia tej postaci do ludzi, które zakończy się jego intronizacją na tronie Najwyższego, zmartwychwstaniem zmarłych, sądem nad niebem i ziemią oraz początkiem przyszłego wieku. Nawet w tym szerokim podsumowaniu można odnieść wrażenie, że wszystko to wydaje się trochę zbyt "w punkt", jeśli chodzi o późniejszą chrześcijańską chrystologię i eschatologię, którą można znaleźć w przedchrześcijańskim dokumencie. Wynika to z nieporozumienia, że Nowy Testament lub jego fragmenty zaczynają w pewnym sensie od zera lub dopiero starają się ujawniać zupełnie nową teologię i nowe fakty, aby stworzyć nową religię. Nie tak oczywiście prezentują się same dokumenty Nowego Testamentu. Treść religii chrześcijańskiej istniała i była wyznawana i praktykowana przez wieki przed narodzinami Jezusa Chrystusa w Betlejem. Tematem wszystkich dokumentów Nowego Testamentu jest to, że Jezus z Nazaretu jest Mesjańskim Boskim Synem Człowieczym, w którego wierni Judejczycy już wierzyli. Księga Przypowieści daje nam jedno szczególnie wyraźne okno na zrozumienie tego jak ci, którzy należeli do Judaizmu okresu Drugiej Świątyni, odnosili się do preegzystującego Boskiego Mesjasza.

37 rozdział rozpoczyna się od zidentyfikowania przyszłej Księgi Przypowieści jako „drugiej wizji” Henocha, siódmego od Adama. Ta tkanka łączna przedstawia kończącą się Księgę Czuwających jako pierwszą wizję Henocha. W kolejnych wersetach, które wprowadzają to, co ma nadejść, wizja ta jest jednak przeformułowana jako trzy „przypowieści” otrzymane przez Henocha. Język przypowieści, a także częste odniesienia do mądrości w tych rozdziałach umieszczają ją we wcześniejszych hebrajskich tradycjach mądrościowych. Nie jest to gatunek tekstów mądrościowych w przeciwieństwie do apokaliptycznego gatunku Księgi Czuwających. Chociaż te kategoryzacje są czasami pomocne, gatunki mieszają się w Piśmie Świętym. Jednym z przykładów szczególnie podobnych do treści Księgi Przypowieści byłaby Księga Przysłów [Prz 8] i jej przedstawienie preegzystującej Mądrości zrodzonej przez Boga. Apokaliptyka reprezentuje boskie spojrzenie na ziemskie wydarzenia. Mądrość zdobyta przez Henocha dzięki jego apokaliptycznym wizjom jest tutaj przekazywana przez niego ludziom na ziemi poprzez te przypowieści.

Rozdział 38 rozpoczyna się od przedmowy opisującej, co wydarzy się pod koniec dni. Przedstawienie sądu jest tutaj dwojakie. Po pierwsze, zginą i dobiegną końca dni królów i potężnych tej ziemi. Po drugie, niegodziwi, którzy odrzucili Pana Duchów, zostaną zmieceni z powierzchni ziemi i nie będą mieli gdzie się ukryć. Chociaż będzie to przedmiotem opisu w dalszej części, już teraz istnieje wyraźne rozróżnienie między tymi „władcami”, którzy „posiadają ziemię” w obecnym czasie, a nieskruszonymi grzesznikami. Jest to nie tylko rozróżnienie słowne, ale także rozróżnienie w ich losie. Nieskruszeni grzesznicy zostaną nie tylko wyłączeni z obecności Pana Duchów, której nie są w stanie znieść, ale także z obecności sprawiedliwych, którzy sami również świecą światłem Jego chwały, szczególnie ze swych twarzy [1 Hen 38,3-4]. Istotne jest również sformułowanie dotyczące trwałości ich losu. Nie chodzi o to, że teraz nie są w stanie pokutować, ale raczej o to, że żaden z nich tego nie zrobi. Natomiast władcy i posiadacze ziemi giną całkowicie i zostają zniszczeni. Wszystko to dzieje się, gdy Sprawiedliwy ukazuje się przed oczyma sprawiedliwych [1 Hen 38,2]. Sprawiedliwy jest tu wyraźnie odróżniony od Pana Duchów. Sprawiedliwi, którym się ukazuje, to ci, którzy uczestniczyli w dziełach Pana Duchów [1 Hen 38,2].

Przypowieści zostają następnie ujęte w wizję otrzymaną przez Henocha po tym, jak został on zabrany przez wir powietrza do nieba. Widzi niebiosa i aniołów na ich miejscach. Księga przypowieści idzie tutaj dalej niż Księga Czuwających, Henoch widzi „Wybrańca sprawiedliwości i wierności” [1 Hen 39,6; por. 1 P 2,6; 1 Kor 1,30]. Mieszka On pod skrzydłami Pana Duchów, a jego charakterystycznym atrybutem jest sprawiedliwość. Wszyscy sprawiedliwi, poprzez swój udział w Jego sprawiedliwości, stają się „płonącymi światłami” [1 Hen 38,6-7]. Przed tronem Pana Duchów Henoch widzi tysiąc tysięcy i dziesięć tysięcy dziesiątek tysięcy, które nigdy nie śpią (tj. są nieśmiertelne) bez końca wychwalając Boga [1 Hen 39,12-40.2; por. Ap 5,11]. Po czterech stronach tronu Henoch widzi czterech archaniołów wykonujących określone zadania swoimi głosami. Św. Michał nieustannie chwali Pana Duchów. Święty Rafał bezustannie chwali Wybrańca i błogosławi wybrańców, którzy są jego braćmi. Mówi się, że św. Gabriel nieustannie wstawia się za tymi, którzy mieszkają na Ziemi. Jest on dalej identyfikowany jako przywódca mocy nieba, prowadząc ich właśnie w tym zadaniu wstawiennictwa. Czwarty, Archanioł Fanuel, ma walczyć z szatanami, którzy chcą przyjść i oskarżać tych, którzy mieszkają na ziemi. To, jak to robi, definiuje się jako pokutę i nadzieję, którą przekazuje przez modlitwę Panu Duchów [1 Hen 40,4-9]. Daje to wzór do rozumienia kultu. Polega on na chwale ofiarowanej Bogu Najwyższemu, chwale ofiarowanej Jego Wybrańcowi, przez którego święci stają się sprawiedliwi i otrzymują błogosławieństwa, modlitwach wstawienniczych i prośbach oraz modlitwach skruchy z nadzieją na pojednanie. Nietrudno zauważyć, w jaki sposób to rozumienie kultu przeszło bezpośrednio i ukształtowało wczesnochrześcijański kult z Wybrańcem zidentyfikowanym jako Pan Jezus Chrystus. Niebo wstawia się za ziemią. Zgromadzenie sprawiedliwych na ziemi wstawia się za resztą stworzenia.

W całej Księdze Przypowieści tematy dotyczące Mesjasza i drugiej hipostazy Jahwe, Boga Izraela, są zebrane z całego Pisma Hebrajskiego w jedną postać. Obejmuje to nie tylko wybranego, sługę i namaszczonego z Izajasza oraz niebiańskiego Syna Człowieczego z Daniela, ale także Mądrość, mimo że jest gramatycznie kobieca. Henoch bierze znajomy temat z midraszowego komentarza o Mądrości szukającej mieszkania na ziemi i nie znajdującej żadnego, i stosuje go do Wybrańca. Mądrość przychodzi na ziemię wśród ludzi i zostaje odrzucona, po czym wraca, aby zasiąść na tronie w niebie. W tym procesie znajduje jednak kilku, z którymi może zamieszkać, którzy nie są tymi, których szukała po raz pierwszy, ale którzy desperacko potrzebowali Mądrości [1 Hen 42,1-3]. Św. Jan używa tych samych tematów w prologu do swojej Ewangelii [J 1,9-13]. Większość pozostałej części pierwszej przypowieści koncentruje się na ruchach ciał niebieskich, które będą bardziej skoncentrowane w następnej Księdze Luminarzy. Tutaj jednak gwiazdy są utożsamiane nie tylko z istotami anielskimi, ale z przeznaczeniem sprawiedliwych [1 Hen 43,4-44.1].

Druga przypowieść zaczyna się następnie od opisania Dnia Pańskiego, zwanego tutaj „tym dniem” [1 Hen 45,3; por. Mt 7,22; 24,36; 26,29; Mk 13,32; 14,25; Łk 10,12; 17,31; 21,34; Rz 2,16; 1 Tes 5,4; 2 Tes 1,10; 2,3]. Tego dnia Wybraniec zasiądzie, aby sądzić, na tronie chwały, który jest tronem samego Pana Duchów [1 Hen 45:3; por. Mt 25,31-32]. Rezultatem tego sądu są przemienione i odnowione niebiosa i ziemia, nie tylko ta ostatnia [1 Hen 45,4-5; Hbr 12,26-28; 2 P 3,12-13; Ap 21,1]. Zarówno wyżej wymienieni władcy, jak i posiadacze ziemi, niegodziwe duchowe moce i księstwa w niebiańskich miejscach oraz niegodziwi na ziemi są sądzeni. Oczyszczenie ziemi w szczególności czyni ją błogosławieństwem dla człowieka, odwracając przeklęty stan spowodowany grzechem [1 Hen 45,5]. Rozdział 46 opisuje następnie scenę równoległą do tej z Księgi Daniela [Dn 7]. Henoch widzi Przedwiecznego, a wraz z nim inną istotę podobną do Syna Człowieczego [1 Hen 46,1]. Henoch pyta, kim jest Syn Człowieczy, a jego anielski przewodnik mówi mu, że jest tożsamy z Wybrańcem i Sprawiedliwym, którego widział wcześniej. Jest on ponadto identyfikowany jako ten, który ma prawo pierworodnego od Pana Duchów [Ps 89,3]. Ta pojedyncza postać jest więc zarówno postacią boską widzianą wcześniej, jak i postacią ludzką widzianą teraz z Przedwiecznym. Ma on ponadto charakter tego, który odsłania skarby tego, co ukryte [por. Kol 2,2-3]. Prorokuje się, że w swoim sądzie zwycięży panujących na świecie, zrzucając ich z tronu i wrzucając do Szeolu, użyty jest przy tym języka paralelny do Izajasza mówiącego o upadku diabła [1 Hen 46,4-6; por. Iz 14,9-11]. Zostają zrzuceni za to, że nie wychwalają Syna Człowieczego i nie uznają, skąd otrzymali władzę [1 Hen 46,5]. Jest to dalszy opis niebiańskiego sądu, który nadchodzi, gdy księstwa i moce, które zniewoliły narody, zostaną obalone i zniszczone przez Syna Człowieczego. Konkretny język użyty tutaj: „[On] wyrwie królów i potężnych z ich siedzib... i powali królów z ich tronów i królestw” [1 Hen 46,4-5], jest również użyty przez Theotokos w jej pieśni pochwalnej zapisanej przez św. Łukasza [Łk 1,52].

Sąd ten nie jest dokonywany przez Syna Człowieczego niezależnie od Przedwiecznego, ponieważ Henoch natychmiast opisuje Przedwiecznego jako siedzącego na tym samym tronie i otwierającego księgi, aby wydać sąd, a więc akt sądu jest jeden [1 Hen 47,3-4]. Chociaż tytułowy Syn Człowieczy lub Syn Adama wskazuje na ludzką naturę tej istoty, jednocześnie nadal jest opisywany w kategoriach boskich. „I o tej godzinie Syn Człowieczy został nazwany w obecności Pana Duchów i jego imię zostało wspomniane przed Przedwiecznym. Jeszcze zanim słońce i konstelacje zostały stworzone, zanim gwiazdy nieba zostały stworzone, jego imię zostało nazwane przed Panem Duchów. Będzie on laską dla sprawiedliwych, z którą będą mogli stanąć i nie upaść. I będzie światłem narodów i nadzieją tych, których serca są zatrwożone. Wszyscy, którzy mieszkają na ziemi, upadną i będą Go czcić oraz będą chwalić, błogosławić i sławić pieśnią Pana Duchów. Z tego powodu został wybrany i ukryty przed nim przed stworzeniem świata i na zawsze” [1 Hen 48,2-6]. Jest odbiorcą kultu, ale ten kult nie jest uzupełnieniem kultu Pana Zastępów, jest to ten sam kult [Flp 2,11]. Ta sekcja kończy się pierwszą identyfikacją Syna Człowieczego jako Mesjasza, Chrystusa, Pomazańca [1 Hen 48,10]. Język używany przez Henocha w odniesieniu do Syna Człowieczego powtarza się w identyfikacji Jezusa jako Mesjasza przez św. Symeona [Łk 2,32].

Powtarzającym się motywem w Księdze Przypowieści jest Wybraniec wytwarzający źródło mądrości, która wypływa jak woda [1 Hen 48,1; 49,1]. Język ten jest używany w odniesieniu do Chrystusa przez św. Jana w jego Ewangelii wielokrotnie [J 4,14; 7,37-39; także Ap 21,6]. Tym, co określa go jako Wybrańca i pozwala na ten życiodajny przepływ Mądrości, jest to, że zamieszkuje Go Duch Mądrości [1 Hen 49,3]. Ponieważ sam został już przedstawiony jako Mądrość, jest to jego Duch, ale także Duch Pana Duchów. Ewangelia św. Jana koncentruje się w dużej mierze na Duchu Świętym, którego ześle Chrystus, ale odnosi się również do Ducha przychodzącego, aby odpocząć i pozostać na Chrystusie podczas jego chrztu jako znacznika jego tożsamości jako Mesjańskiego Syna Człowieczego [J 1,32-33].

Przed dniem sądu Henoch przedstawia okres, w którym ludzie są w stanie zobaczyć losy złych mocy i nieskruszonych grzeszników oraz znaleźć skruchę, nawet najgorsi z nich [1 Hen 50,1-4]. Po wyroku nie ma już jednak skruchy ani miłosierdzia [1 Hen 50,5]. Henoch również wyraźnie wiąże zmartwychwstanie umarłych z tym dniem sądu. Chociaż Księga Czuwających opisywała królestwa zmarłych i siedziby ich ostatecznego losu, zmartwychwstanie ciała nie było wspominane w tym kontekście. Tutaj jednak mówi się, że Szeol i Hades oddadzą tych, których przyjęli [1 Hen 51,1; por. Ap 20,13]. W tych opisach sądu postać na tronie jest opisywana naprzemiennie jako Pan Duchów lub Przedwieczny i Syn Człowieczy lub Wybraniec, równolegle do sposobu, w jaki Bóg i Baranek są opisywani jako zasiadający na tronie w Apokalipsie św. Jana.

Pozostała część drugiej przypowieści opisuje losy niegodziwców. Przedstawione są anioły kary przygotowujące ognisty dół lub wąwóz z łańcuchami i srogimi karami. To jezioro ognia nie jest jednak przygotowanie dla grzeszników, którzy mieszkają na ziemi, ale dla Azazela i złych mocy duchowych, władających na ziemi [1 Hen 53,5;54,4-5; 55,3-4; por. Mt 25,41]. Mówi się, że te zbuntowane moce podporządkowały się szatanowi, oszukiwały i prowadziły do grzechu tych, którzy mieszkają na ziemi [1 Hen 54,6]. Te wrogie moce i imperia, którymi rządzą, są tu przedstawione jako góry wykonane z różnych metali, łączące w sobie kilka wizji Daniela dotyczących światowych imperiów [1 Hen 52,1-9], które topią się jak wosk przed Wybrańcem. Niepokorni niegodziwi, którzy mieszkają na ziemi, kończą dzieląc ten sam los, ponieważ są popędzani do jeziora ognia przez swoją niezdolność do przebywania w chwale Bożej, bezpośrednio w niej lub w odzwierciedlonej w twarzach sprawiedliwych. Udają się do tego miejsca męki, aby ukryć się przed tym, co postrzegają jako gorszą mękę sprawiedliwości Pana Duchów i Jego Pomazańca.

W ostatniej, krótkiej przypowieści Henoch opisuje to, co postrzega jako los sprawiedliwych po sądzie, teraz wolnych od ucisku ze strony złych duchów i grzeszników, którzy im służyli [1 Hen 53,7]. Ich życie jest określane jako wieczne nie tylko w sensie bycia niekończącym się, ale również takiej jakości, że czas jest dla nich niepoliczalny [1 Hen 58,3-6]. To życie bez końca charakteryzuje się pokojem i sprawiedliwością [1 Hen 58,4]. Będzie mu również towarzyszyła niekończąca się światłość. Światło, sprawiedliwość i pokój pochodzą od Wybrańca, który stoi przed Panem Duchów, który stanie się jasny jak słońce i zamieszka na ziemi ze sprawiedliwymi na zawsze [por. Ap 21,23-24].

o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)

za: The Whole Counsel Blog

fotografia: Paweł Turczyński / cerkiew.pl /