O ikonie Wprowadzenia Bogurodzicy do świątyni

Wprowadzenie Bogurodzicy do świątyni (12 listopada/4 grudnia) nie należy do najdawniejszych świąt Cerkwi. Jednak już przed końcem VII wieku najwyraźniej było świętowane, ponieważ święty Andrzej z Krety, znajdujący się w tym czasie w Jerozolimie, był na nim obecny. W Konstantynopolu zostało wprowadzone, najwidoczniej, stulecie później, za czasów świętego Tarazjusza. Na Zachodzie święto zostało wprowadzone dopiero za czasów papieża Grzegorza XI, który najpierw obchodzi je w Awinionie w 1374 roku.

Tak jak święto Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy, tak i święto Wprowadzenia jej do świątyni było stworzone przez tradycję Cerkwi. Żeby ukazać „wypełnienie Opatrzności Stwórcy” (troparion święta), które dokonało się w wybranej Zawsze Dziewicy, poświęcającej siebie na służbę Bogu, wykorzystano apokryfy. Tajemnica tego maryjnego święta, które można byłoby porównać z jej Zaśnięciem, wprowadza nas do samej głębi istoty Tradycji. Cerkiew przerywa milczenie Pisma Świętego i ukazuje niezbadane drogi Bożej Opatrzności, przygotowującej mieszkanie Słowa: „ogłoszona przez proroków” i „od wieków wybrana na Matkę” (wieczernia, 3. stichera na litii) teraz wprowadzana jest do Świętego Świętych jako „święta skarbnica chwały Bożej” (kontakion).

I w nabożeństwie, i w ikonografii święta Wprowadzenia rozwija się temat świątyni. Ta świątynia, zbudowana przez Zorobabela, jest mniej słynna niż Salomonowa. Z tradycji rabinistycznej dowiadujemy się, że „W drugiej świątyni już nie było pięciu rzeczy, znajdujących się w pierwszej, a mianowicie: niebiańskiego ognia, oleju namaszczenia, Arki, Ducha Świętego, Urim i Tummim [dwa kamienie należące do arcykapłana, służące jako losy do poznawania wyroków Bożych – przyp. tłum.]”. Duch Święty porzuca Świątynię, aby mówić przez proroków. Ale On obwieszcza świątyni zakonu chwałę, nieporównywalną ze starotestamentową, bowiem wprowadza do Świętego Świętych Zawsze Dziewicę, która urodzi „Arcykapłana według porządku Melchizedeka” (Hbr 6, 20). Kapłan Zachariasz, przyszły ojciec Jana Chrzciciela, spotykający Zawsze Dziewicę, łączy w sobie dwie tradycje: kapłańską i prorocką. Pozwala Matce Boga wejść za drugą zasłonę, co sprzeciwia się Prawu, widząc w niej „uduchowiony namiot” (wielka wieczernia, 1. stichera na „Hospodi wozzwach”), wchodzący „do domu Pańskiego, wiodąc za sobą łaskę Bożego Ducha” (kontakion). „Aniołowie zdziwili się, widząc wejście Najczystszej” (jutrznia, kanon 1., pieśń 9.). Boży zamysł pozostaje niedostępny nawet „początkom i władzom niebieskim”, które dopiero przez Cerkiew poznają „tajemnicę ukrytą od wieków w Bogu, Który stworzył wszystko” (Ef 3, 9-10).

To mistyczne przygotowanie człowieczeństwa Chrystusa: w świątyni jerozolimskiej Zawsze Dziewica przygotowuje się aby zostać „najczystszą świątynią Zbawiciela” (kontakion), od niej jej Syn otrzyma świątynię ciała Swego, która będzie musiała w przyszłości być zniszczona i w trzy dni odbudowana (por. J 2, 8-22). Temat świątyni w święcie Wprowadzenia wskazuje na temat Cerkwi jako Ciała Chrystusa. Porównanie Matki Bożej z Arką Przymierza nadaje mariologiczny sens słowom 8. wersetu 131. psalmu, który śpiewany jest na Zaśnięcie: „Powstań, Panie, w miejscu Twego odpoczynku, Ty i arka Twojej świętości”.

Od czasów Orygenesa trzy części świątyni symbolicznie porównuje się z trzema stopniami duchowego życia – oczyszczeniem, oświeceniem i jednością. Te trzy stopnie odpowiadają trzem księgom Salomona: Przypowieści, Mądrości [albo Koheleta] i Pieśni nad Pieśniami. Analogicznie, dziedziniec świątyni przedstawia aktywne życie, mające na celu oswobodzenie od namiętności (beznamiętność). Zasłona przed „Świętym” (drugą częścią świątyni) wskazuje na drogę „naturalnej kontemplacji” – poznawania Boga w stworzeniu. „Święte Świętych” oznacza kontemplację we właściwym znaczeniu słowa. To właśnie jest teologia – poznanie Boga w Logosie, Słowie.

W ikonografii Wprowadzenia Matki Bożej znajdujemy trzy części świątyni. Na naszej ikonie akcja ma miejsce na wewnętrznym dziedzińcu, przy wejściu do Świętego. Zachariasz w szatach kapłańskich stoi przed zasłoną Świętego na pierwszym stopniu schodów (15 stopni schodów świątyni odpowiada 15 Psalmom Stopni). Niżej Najświętsza Dziewica, wyciągając ręce ku Zachariaszowi, zaczyna wchodzić na schody prowadzące do Świętego Świętych. Powyżej jest ona przedstawiona jako już siedząca na najwyższym stopniu schodów przy wejściu do Świętego Świętych. Na spotkanie jej spieszy anioł, żeby prowadzić ją. To stopień kontemplacji, „zaręczenia z Bogiem”, początek drogi do jedności, na którym Najczystsza będzie karmić się „niebiańskim chlebem” (por. jutrznia, stichera 3. na „chwalitie”). Dwukrotnie przedstawiona na naszej ikonie Najświętsza Dziewica nie ma niczego dziecięcego w swoim wyglądzie, chociaż jej mały wzrost wskazuje na dziecięcy wiek (trzy lata). Ona jest już doskonałą osobowością, Matką Boga, odzianą w maforion, jak ją przedstawiają na przykład na ikonach Zwiastowania. Mówi zaś święty Grzegorz z Nyssy, że Pieśń nad Pieśniami odpowiada duchowej dojrzałości, wiekowi kontemplacyjnego życia, prowadzącego duszę do Bożej świętości.

Pośrodku dziedzińca za Zawsze Dziewicą idą do Zachariasza święci Joachim i Anna, żeby oddać mu swoją córkę. Za nimi podążają dziewice, odprowadzające Matkę Bożą z zapalonymi świecami (por. wieczernia, stichera 2. na „Hospodi wozzwach”) W odróżnieniu od świętej Anny i Matki Bożej, dziewice odprowadzające ją do świątyni przedstawione są z odkrytymi głowami. Na naszej ikonie tylko jedna z nich wydaje się równego wieku z Zawsze Dziewicą, ale wygląda jak dziecko, zgodnie ze swoim wiekiem. Budynek świątyni wypełnia tło. Znaczące jest to, że Święte Świętych przedstawione jest jak rosyjska cerkiew z cebulastą kopułą. To rosyjska ikona z XVI wieku.

autorzy: W. N. Łosski, L. A. Uspienski
tłumaczenie: Michał Diemianiuk
za: azbyka.ru

— W. N. Łosski, L. A. Uspienski, tłum. M. Diemianiuk