Powstanie Machabeuszów

Powstanie Machabeuszów albo powstanie hasmonejskie było żydowskim powstaniem narodowowyzwoleńczym w latach 167 – 160 przed Chrystusem, skierowanym przeciwko hellenistycznej dynastii Seleucydów, którzy rządzili w owym czasie Palestyną. Historia opisana jest w dwóch Księgach Machabejskich. Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania było wybudowanie w świątyni jerozolimskiej ołtarza Zeusa, z rozkazu Antiocha IV Epifanesa.

Aby zrozumieć w pełni sytuację, trzeba cofnąć się do Aleksandra Wielkiego (336-323 przed Chrystusem). W czasie swoich podbojów opanował między innymi Azję Mniejszą, Palestynę, Egipt i Persję. Na zdobytych terenach wprowadzał język i kulturę grecką, która łączyła się z kulturą lokalną. Zmarł w Babilonie w 323 roku przed Chrystusem, a po jego śmierci rozpoczęła się walka o władzę nad podbitym terenem. Ostatecznie imperium podzieliło się na królestwo Ptolemeuszy w Egipcie, królestwo Seleucydów w Azji Mniejszej i Syrii, oraz Macedonię. Palestyna pozostawała pod władzą Ptolemeuszy do 198 r. przed Chr., kiedy została podbita przez Seleucydów (król Antioch III Wielki), zachowywała jednak autonomię i prawo do swoich tradycji. Z drugiej strony nie można było uniknąć wpływów greckich.

Sytuacja pogorszyła się za panowania Antiocha IV Epifanesa (175-163), który dążył do hellenizacji Judei, aby bardziej zjednoczyć swoje królestwo. Społeczność żydowska była podzielona na zwolenników hellenizmu i obrońców judaizmu, z których wyłonił się chasydyzm (z chasydów wyłonili się później faryzeusze). Jazon, brat arcykapłana Oniasza III, za pieniądze dostał od Antiocha urząd arcykapłana około 180 roku przed Chr. i zobowiązał się do hellenizacji Jerozolimy. Następnie około 172 r. niejaki Menelaos, również za łapówkę, przejął urząd arcykapłana i wkroczył do Jerozolimy. Jazon uciekł, a Oniasz ostatecznie został zabity. Antioch IV wracając z wojny w Egipcie wkroczył do Jerozolimy w 169 roku i przy współudziale Menelaosa splądrował Świątynię. W następnym roku zaatakował również Egipt, lecz musiał się wycofać. Na fałszywą wieść o jego śmierci Jazon zaatakował Jerozolimę, lecz musiał uciec przed powracającym Antiochem. Antioch wysłał swego dowódcę Apolloniosa w 167 r. przeciwko Jerozolimie; częściowo zniszczył on miasto i zburzył mury obronne. Wzniesiono fortecę Akra oraz odwołano dekret Antiocha III gwarantujący swobodę judaizmu. Świątynię jerozolimską poświęcono Zeusowi Olimpijskiemu i dnia 25 miesiąca Kislew złożono w niej pogańskie ofiary. Działalność Antiocha wzmogła opór żydowski.

Sygnał do powstania dał kapłan Matatiasz wraz z pięcioma synami: Janem, Szymonem, Judą zwanym Machabeuszem, Eleazarem i Jonatanem. Matatiasz odmówił królewskim wysłannikom żądającym wypełnienia dekretu oraz zabił Żyda składającego pogańską ofiarę. Następnie razem z synami uciekł w góry. Dołączyli do nich inni Żydzi i rozpoczęła się wojna. Matatiasz zmarł w 166 r., uprzednio powierzając przywództwo Judzie Machabeuszowi. Pod jego wodzą powstańcy stoczyli kilka bitew, w których pokonali Seleucydów. Ostatecznie osiągnięto porozumienie z Antiochem IV dnia 15 Ksantyka 164 r.; ogłoszono amnestię i cofnięto zarządzenia które spowodowały wybuch powstania. Dnia 25 miesiąca Kislew, równo 3 lata po profanacji, Juda oczyścił świątynię i złożył w niej ofiary. Na pamiątkę tego wydarzenia Żydzi obchodzą święto Chanuka.

Ustępstwa spowodowały wzrost nastrojów antyżydowskich wśród hellenistów, więc Juda podjął ekspedycje karne, zdobywając kilka miast w Gileadzie. Szymon zaś odniósł sukces w Galilei. Natomiast oddział pozostawiony w Jerozolimie zaatakował Jamnię ale poniósł klęskę. Po śmierci Antiocha IV w 163 roku tron objął młody Antioch V Eupator, lecz faktycznym władcą był Lizjasz. Juda zaatakował Akrę, co było sprzeczne z ugodą 15 Ksantyka, więc Antioch V i Lizjasz wyruszyli przeciwko niemu. Juda przegrał bitwę pod Brt-Zacharia i wycofał się do Jerozolimy, w tej walce poległ jego brat Eleazar. Miasto przed upadkiem uratowała wieść, że do Syrii przybył Filip, regent wyznaczony przez Antiocha IV. Lizjasz zawarł pośpieszny pokój, dając całkowitą swobodę religijną, kazał stracić Menelaosa i mianował na arcykapłana zhellenizowanego Alkimosa, którego nie akceptowali Machabeusze.

W 161 r. przed Chr. do władzy w Syrii doszedł Demetriusz I Soter. Uznał Alkimosa za arcykapłana i wysłał zarządcę Bakchidesa aby zapewnił mu urząd. Juda odmówił spotkania z nim, a później zaczął nękać hellenistów. Alkimos udał się do Antiochii i odwołał się do króla. Wysłano Nikanora (którego wcześniej pokonał Juda w bitwie pod Emmaus), aby ujarzmił Judę, lecz zawarto rozejm, zerwany następnie przez Alkimosa. Dnia 13 miesiąca Adar 160 roku przed Chrystusem Nikanor został pokonany i poległ w bitwie pod Adasa, co Żydzi zaczęli obchodzić corocznie jako „Dzień Nikanora”. Wojna się nie skończyła, gdyż na Palestynę wyruszył Bakchides, i w kwietniu 160 roku Juda przegrał i poległ w bitwie pod Beer-zet. Helleniści dokonywali represji, więc duch oporu rozgorzał na nowo. Jonatan stał się następcą Judy i kontynuował walkę. W maju 159 r. Alkimos zmarł i Bakchides powrócił do Antiochii. Ostatecznie zawarł pokój z Jonatanem, który zaczął umacniać swoją pozycję wśród ludu.

W 152 roku uzurpator Aleksander Balas wylądował w Ptolemais. Demetriusz pośpiesznie ogłosił Jonatana sprzymierzeńcem, nakazał uwolnienie żydowskich zakładników, a syryjskie załogi wycofały się, z wyjątkiem Bet-Sur i Akry. Aleksander Balas zwrócił się do Jonatana, oferując mu urząd arcykapłana i inne zaszczyty. Jonatan przeszedł na jego stronę, później prowadził niebezpieczną podwójną grę między pretendentami do tronu syryjskiego. W czasie święta Kuczek 152 roku po raz pierwszy pełnił obowiązki arcykapłana. W 150 roku Aleksander pobił Demetriusza, a Jonatan został mianowany dowódcą i zarządcą Judei. Gdy pojawił się Demetriusz II, Apolloniusz, który udzielił mu poparcia, wyruszył na Jonatana, lecz przegrał pod Azotem (146). Rok później Demetriusz w sojuszu z Ptolemeuszem VI z Egiptu pokonał Aleksandra Balasa. Uznał Jonatana za sojusznika i potwierdził jego tytuły, później Jonatan pomógł mu stłumić powstanie w Antiochii. Tymczasem Tryfon, generał Aleksandra Balasa, poparł roszczenia jego młodego syna Antiocha VI. Jonatan znowu zmienił stronę i zadeklarował im lojalność. Jednak Tryfon, wobec rosnącej siły Jonatana, zdradziecko aresztował go w 143 roku przed Chrystusem. Arcykapłanem i przywódcą został teraz Szymon. Tryfon najechał Palestynę, lecz ostatecznie musiał się wycofać, zabijając Jonatana. Rok później zabił Antiocha VI i sam ogłosił się królem.

Szymon zwrócił się do Demetriosa II i został zatwierdzony jako arcykapłan i zarządca. Rok 142 przed Chr. uznano za początek żydowskiej niezależności, w tym samym roku padła Akra. W 140 roku Demteriusz II dostał się do niewoli, a dwa lata później nastąpił jego brat, Antioch VII Sidetes. Pozbył się Tryfona oraz zażądał od Szymona zrzeczenia się Jafy, Gezer i Akry. Wobec sprzeciwu Szymona, wysłał wojsko, które pokonali Jan i Juda, synowie Szymona. Później Szymon został zdradziecko zamordowany przez swego zięcia Ptolemeusza, a jego synowie Matatiasz i Juda oraz ich matka zostali aresztowani. Jan ocalał i został obwołany arcykapłanem i zarządcą, co udaremniło plany Ptolemeusza, który żądał obwołania siebie zarządcą.

Od Jana Hyrkana książęta machabejscy nazywają się Hasmoneuszami. Ich dynastia panowała około 100 lat, lecz nie był to spokojny okres dla Żydów. Po nich władzę przejął Herod w 37 roku przed Chrystusem, a historia jego dynastii jest już tłem Nowego Testamentu.

* * *

Na podstawie: Wilfrid Harrington, „Klucz do Biblii” opracował Michał Diemianiuk

fotografia: kenzo /orthphoto.net/