Wędrować ku Bogu ponad granicami

Postać św. Paisjusza Wieliczkowskiego i jego rola w odnowieniu duchowości bizantyjsko-słowiańskiej w wiekach XVIII-XX [1].

Święty Paisjusz Wieliczkowski (1722-1794), kanonizowany w 1988 r. przez Sobór Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego [2], należy do postaci, których duchowość bardzo silnie oddziałała na monastycyzm krajów Europy Środkowo-Wschodniej oraz Rosji w wiekach 18-20. To głównie za jego przyczyną w II połowie XVIII wieku rozpoczyna się renesans tradycji hezychastycznej w Kościele prawosławnym w Mołdawii, na bazie kanonów ascezy, wypracowanych w toku historii monastycyzmu na Świętej Górze Athos. Działalność Paisjusza Wieliczkowskiego, prowadzona na terenie różnych krajów, a także kontakt i otwartość dla osób różnych narodowości, przyczyniły się do tego, iż współcześnie prawosławie z wielu krajów, przyznaje się do dziedzictwa tej postaci. Od imienia twórcy – Paisjusza, cała idea tego życia monastycznego, przeżywająca zresztą po upadku komunizmu w krajach prawosławnych wielki rozwój, nazywana jest coraz powszechniej paisjanizmem [3].

Piotr Wieliczkowski, późniejszy Paisjusz, urodził się w Połtawie na Ukrainie, w rodzinie w której wzajemnie przeplatały się korzenie żydowsko-prawosławne [4]. Wykształcony w Akademii Mohylańskiej w Kijowie w latach 1735-1739, pozostającej w tym czasie pod dużym wpływem scholastyki zachodniej [5], rozpoczął własne poszukiwania korzeni i tajemnicy monastycyzmu prawosławnego. W roku 1739 porzucił Akademię i udał się szlakiem wielkich monasterów i skitów ukraińskich oraz mołdawskich. Droga prowadziła go poprzez monastery w Lubeczu i Miedwiedowski [6], gdzie w 1741 r. przyjął pierwsze śluby zakonne, stając się odtąd tzw. mnichem riasofornym. Wówczas także przyjął imię zakonne Platon [7]. Kolejnym etapem jego drogi była Ławra Peczersko-Kijowska, skąd po krótkim pobycie wyruszył z kolei do Mołdawii. Region ten wywarł ogromny wpływ na jego rozwój duchowy. Tu, przebywając od 1743 r. kolejno w skitach i monasterach Dălhăuţi, Trăisteni, Poiana Mărului i Cârnu, uczył się języka mołdawskiego, a także zaznajamiał z tłumaczeniem tekstów patrystycznych z j. greckiego i cerkiewno-słowiańskiego. Tu także praktykował pod kierunkiem starca Bazylego z Poiana Mărului, hezychasty przybyłego tu uprzednio z terenów Rosji [8]. Lęk przed zbyt wczesnym wyświęceniem na mnicha spowodował, iż w 1746 roku wraz z kilkoma towarzyszami udał się na Świętą Górę Athos w Grecji, gdzie osiadł w pobliżu monasteru Pantokratora (skit Kyparis). Nie mogąc znaleźć ojca duchowego, zdecydował się na prowadzenie życia w samotności. W 1750 roku przybył jednak na Athos starzec Bazyli, znany mu wcześniej z Mołdawii, który przestrzegł go przed niebezpieczeństwem życia w idiorytmii i zalecił dalsze praktykowanie monastycyzmu w małej wspólnocie. W tym samym roku Paisjusz przyjął z jego rąk święcenia mnicha – tzw. małą schimę i przyoblekł mantię, zmieniając zgodnie ze zwyczajem mnichów, imię na Paisjusz, które odtąd nosił już do końca życia. W 1758 r. wybudował skit św. Eliasza, należący administracyjnie do monasteru Pantokratora [9]. Zorganizował tu wspólnotę mnichów, która w krótkim czasie zyskała wielką sławę i powiększyła się do ogromnych rozmiarów. Już wówczas znamienne było to, iż wokół Paisjusza gromadzili się mnisi i uczniowie różnych etnosów – wspomina się o Słowianach, Grekach i Rumunach znajdujących się w jego atoskiej wspólnocie. Ta różnorodność nacji skłoniła także Paisjusza do wprowadzenia zwyczaju odmawiania nabożeństw w dwu językach - cerkiewno-słowiańskim i mołdawskim [10].

Zwiększająca się liczebność wspólnoty paisjańskiej na Athosie spowodowała, iż trudno było znaleźć dla niej miejsce na Półwyspie Chalcedońskim. W 1763 roku starzec wraz z częścią mnichów postanowili opuścić Świętą Górę i przenieśli się do Mołdawii, gdzie uzyskawszy zgodę od metropolity Kalimacha, osiedlili się w monasterze Dragomirna [11]. Wspólnota przebywała tu w latach 1763 - 1775, kiedy to północna Mołdawia została zaanektowana przez Austrię, a następnie podzielona między Rosję a Turcję. W 1775 roku Bukowina dostała się pod panowanie katolickiej Austrii. Paisjusz wraz ze wspólnotą mnichów, liczącą już wówczas ok. 200 braci, przeniósł się do monasteru Secu. W 1779 r. monaster ten był już tak przepełniony, iż część z nich musiała szukać kolejnego miejsca zamieszkania. Wspólnota uzyskała wówczas pozwolenie na osiedlenie się w jednym z najstarszych i najsławniejszych monasterów mołdawskich – Neamţ. Tu rozrosła się do ogromnych rozmiarów, tworząc grupę ok. 1000 mnichów różnej narodowości, zyskując także z czasem miano Nowego Athosu. Źródła potwierdzają, iż we wspólnocie Paisjusza, podobnie jak wcześniej na Athosie, znajdowali się mnisi różnego pochodzenia - Mołdawianie, Wołosi, mieszkańcy Siedmiogrodu, Ukraińcy, Rosjanie, Białorusini, Serbowie, Grecy i Bułgarzy. Wymienia się Hucuła i Żyda, a także mnichów lipowian (którzy przeszli na prawosławie) [12], wyświęconych już po śmierci starca w latach 1806-1812. W rejestrach są także niekiedy wzmiankowane profesje mnichów i braci: krawiec (rum. croitor), drukarz (rum. tipicar), śpiewak (rum. cântăreţ) [13].

Reguła wspólnoty paisjańskiej wzorowana była na zasadach życia prawosławnych wspólnot monastycznych – regule Bazylego Wielkiego i Teodora Studyty [14]. Najważniejszą zasadą tej wspólnoty było całkowite ubóstwo. Mnisi nie mogli posiadać żadnej prywatnej własności, a wszystko to, co otrzymywali, powinni traktować jako wspólne. Ubóstwo uznane zostało za cnotę pozwalającą osiągnąć prawdziwą miłość do Boga i bliźnich, a także łagodność, pokorę, pokój i jednomyślność. Mnichów obowiązywało ponadto pokorne posłuszeństwo starcowi, czytanie Pisma Św. i Ojców Kościoła, okazywanie miłości chrześcijańskiej, a także służba braciom. Bardzo silny nacisk położony został na praktykowanie starej modlitwy hezychastycznej, zwanej Modlitwą Jezusową. Modlitwa ta, której korzenie sięgają kultu imienia Jahwe w judaizmie, mająca także swoje odpowiedniki w wielkich systemach innych religii (buddyzm, islam), szczególnie praktykowana i rozpowszechniona przez hezychastów z kręgu palamistów w monasterach Góry Athos, polegała na odpowiednim, zgodnym z rytmem serca, wypowiadaniu słów: Panie Jezu Chryste, Synu Boga, zmiłuj się nade mną grzesznym. W praktyce tej chodzi o rodzaj modlitwy wewnętrznej, rozumianej jako specyficzna droga duchowa, skupiająca się na inwokacji Imienia Jezusa, połączonej z technikami obejmującymi kontrolę oddechu. Przechodząc stopniowe przeobrażenia w historii chrześcijaństwa, w Kościele prawosławnym pozostała do dzisiejszego dnia jedną z najczęściej praktykowanych przez mnichów modlitw, odmawianych na tzw. czotkach (gr. komboskinion), czyli prawosławnym różańcu. Praktykowanie tej modlitwy, której zaawansowani wymawiają nawet po kilka tysięcy razy dziennie, przy pracy i w odosobnieniu, rodzić ma spokój serca i umysłu (hezychia), a przez to możliwość zbliżenia się do tajemnicy Boga. Powściąganie myśli i modlitwa, a także praktyka tak typowego dla prawosławia pokajania, stawały się u mnicha źródłem posłuszeństwa i drogą do otwarcia się na „widzenie Boga” [15]. We wspólnocie Paisjusza mnisi zobowiązani byli także do udziału we wszystkich nabożeństwach dobowych wg typikonu (reguły) Kościoła Wschodniego, a dodatkowo każdy z nich powinien odmawiać w kielii (celi) lub miejscu pracy modlitwę serca. Zalecano także rezygnację z idiorytmii, czyli samotnego życia mnicha, która rodzić miała iluzję, postulując tym samym życie we wspólnocie (cenobia) [16].

Jednym z najważniejszych działań wspólnoty monastycznej Paisjusza była translacja chrześcijańskich dzieł patrystycznych. Mnich zetknął się już z nią podczas przebywania we wspólnotach mołdawskich, jeszcze przed udaniem się na Athos. Kładł na nią także bardzo silny nacisk we wspólnocie kierowanej na Athosie, a w Mołdawii działalność ta stała się jednym z głównych zajęć mnichów. We wspólnocie Paisjusza tłumaczono grecką literaturę patrystyczną na język rumuński i cerkiewno-słowiański. Działały tu wciąż 2 grupy tłumaczy: jedna tłumacząca z języka greckiego na mołdawski; druga z języka mołdawskiego na cerkiewno-słowiański. Paisjusz tłumaczył także dzieła o tematyce hezychastycznej powstałe na Rusi, m.in. Nila Sorskiego. Dzieła tłumaczone przez mnichów ze szkoły paisjańskiej były następnie rozpowszechniane we wszystkich prowincjach rumuńskich. Ich ślady widać w monasterach Rumunii po dziś dzień. Manuskrypty i kopie tłumaczeń zachowały się także w zbiorach Biblioteki Akademii Rumuńskiej (BAR) [17]. Część z tych tłumaczeń była wysyłana do Rosji i innych prawosławnych krajów kręgu bizantyjsko-słowiańskiego. Znaczna część z nich w języku cerkiewno-słowiańskim pozostała także w bibliotece monastyru Neamţ i są zachowane do dziś. Wśród tłumaczy szkoły Paisjusza najczęściej wymienia się: hieromnichów Makarego i Iłariona, diakona Izaaka, hierodiakona Stefana, Gherontie i Grigorie [18]. Tłumaczone księgi były drukowane głównie na terenie Bukaresztu, Râmnic i w Jassach [19]. Paisjusz bardzo dbał o to, aby każdy mnich znał dobrze pisma teologiczne. Traktował je jako szkołę życia duchowego oraz swoisty drogowskaz, który powinien prowadzić zakonnika przez całe życie. Za jego życia w monasterze Neamţ powstała także biblioteka, stanowiąca wówczas jedną z największych bibliotek monastycznych na terenie Rumunii. Najważniejszym źródłem dokumentującym jej zbiory, a tym samym szkoły paisjańskiej, jest inwentarz (rejestr) ksiąg z Neamţ, sporządzony między 1800 a 1825 r., zwany Rejestrem pierwszych ksiąg mołdawskich i greckich, znajdujących się w bibliotece świętego monastyru Neamţ (rum. Condica pentru cărţile moldoveneşti întâi, şi pentru cele greceşti, câte să află în vivlioteca sfintei mănăstirii Neamţul) [20]. W rejestrze znajduje się 277 tytułów dzieł w języku rumuńskim, z których 34 tytuły dotyczą ksiąg drukowanych, inne manuskryptów. Są w nim także umieszczone imiona tłumaczy i kopistów ze szkoły paisjańskiej. Po manuskryptach rumuńskich zamieszczona jest lista ksiąg greckich (288 tytułów). Niektóre z tytułów są także tłumaczone na język łaciński. Mnisi Paisjusza tłumaczyli głównie dzieła patrystyczne i literaturę liturgiczną, przede wszystkim pisma Antoniego Wielkiego, Makarego Egipskiego, Marka Ascety, Teodora Studyty, Filoteia Synaity, Symeona Nowego Teologa. Tłumaczono także dzieła wielkich filozofów greckich – Arystotelesa, Orygenesa, Platona, Plutarcha czy Sokratesa. W rejestrze wymienione są także księgi historii powszechnej, historii Kościoła, leksykony, gramatyki, traktaty logiki, retoryki i geografii, pisma dydaktyczne i świeckie (m.in. Pszczoła, Bajki Ezopa), a także dzieła Wergiliusza i Voltaire. Prawdopodobnie biblioteka posiadała wszystkie najważniejsze księgi rumuńskie, które ukazały się na tych terenach do 1800 roku [21].

Paisjusz Wieliczkowski zmarł w 1794 r. Jego dziedzictwo, kontynuowane przez uczniów, których uformował duchowo, pozostało ogromne. W momencie, kiedy hezychazm i modlitwa Jezusowa uległy w XVIII i XIX wiekach częściowemu zapomnieniu, mnich ten ponownie odkrył i rozpowszechnił tę tradycję zarówno na Athosie, Mołdawii, jak i na terenach Rosji. Działalność mnichów była tak znacząca, iż w czasie wojen rosyjsko-tureckich (1806-1812), wspólnota monastyczna objęta została specjalną ochroną wielkiego metropolity Beniamina Costache. Przybywali do niej uciekinierzy z różnych regionów Mołdawii i Transylwanii, znajdując tu pomoc i schronienie. Jej wielo-narodowość potwierdzają dokumenty wydane w 1832 r. przez dwornika Trebunilor, m.in. tzw. ,,Regulamentul organic”, w którym zawarte są imiona, stopień, wiek i data wstąpienia do monasteru mnichów, a także ich pochodzenie etniczne [22]. W akcie sporządzonym w 1837 roku dla monasterów Neamţ i Secu, wymieniona jest duża liczba mnichów transylwańskich, którzy przybyli do wspólnoty Paisjusza, uciekając przed prześladowaniami wyznaniowymi i narodowościowymi. Wielu z nich to także uciekinierzy z Besarabii, która dostała się pod rosyjskie panowanie. Uczniowie Paisjusza, po uzyskaniu formacji duchowej, rozchodzili się także stopniowo po całym regionie bizantyjsko-słowiańskim, wlewając w istniejące tu wspólnoty monastyczne nowego ducha. To właśnie wśród jego uczniów – zarówno Rumunów, jak i Słowian, powstały także pierwsze żywoty starca, opisujące jego postać i dzieło; wśród nich biografie napisane przez mnicha Vitalie, Mitrofona, Isaaca Dascălul czy Platona [23]. W XIX wieku w Mołdawii tradycję paisjańską w kolejnych wspólnotach wprowadzili i rozpowszechnili kolejni mnisi - metropolita Beniamin (Jassy, monastyr w Slatina) czy Józef Asceta, który przeniósł ja do żeńskich wspólnot monastycznych (Văratec, Agapia) [24]. Na Wołoszczyźnie działali dwaj mnisi - starzec Jerzy (Gheorghe) [25] oraz jego uczeń - św. Kalinik (Calinic), którzy w monastyrze w Cernica pod Bukaresztem [26], odnowionym przez nich po zawierusze wojennej, kierowali dużą wspólnotą zgodnie z duchowością paisjańską [27].
Inni uczniowie Paisjusza - mnisi Teofan Cristea i Andronic Popovici udali się na tereny Besarabii i utworzyli wspólnotę monastyczną w Chiţcani i Copanca (obecnie Republika Naddniestrzańska). Kompleks monastyczny, po uzyskaniu zgody władz Besarabii, rozbudowywany został na przełomie XIX i XX w., stając się dużym centrum religijnym z bardzo dobrze wyposażoną biblioteką [28]. Do dnia dzisiejszego przetrwała nadana mu wówczas nazwa Nowe Neamţ (rum. Noul Neamţ).

Znaczna część mnichów z paisjańskiej wspólnoty wyruszyła także na tereny Rosji. Tu, w Petersburgu w 1793 roku, jeszcze przed śmiercią Paisjusza, przetłumaczona i wydana została w języku cerkiewno-słowiańskim Filokalia - antologia tekstów religijnych, zawierająca najbardziej znaczące wypowiedzi na temat życia hezychastycznego i Modlitwy Jezusowej, powstające od IV w. Paisjusz wraz ze swoimi uczniami dokonali przekładu tych tekstów, tłumacząc jej tytuł w języku cerkiewno-słowiańskim na Dobrotolubie. Dzieło to, rozpowszechnione w setkach monasterów Ukrainy i Rosji, przyczyniło się do wielkiego rozwoju monastycyzmu, tradycji hezychastycznej i odnowienia życia duchowego w Rosji, podupadłego po reformach Piotra I i carycy Katarzyny. Pod wpływem działalności Paisjusza Wieliczkowskiego niektórzy przedstawiciele rosyjskiej hierarchii (metropolita Nowogrodu i Petersburga –Gabriel, metropolita moskiewski Platon) dokonali reformy prawosławnych monasterów w swoich diecezjach. Szczególnym miejscem takiej odnowy stał się monastyr w Optino. W 1829 r. przybył tu pustelnik Leonid Nagolkin (zwany z czasem starcem Leonidem), który wcześniej żył w odosobnieniu w boku Teodora – jednego z uczniów Paisjusza Wieliczkowskiego, ucząc się od niego modlitwy i kierownictwa duchowego [29]. Pod jego duchowym przywództwem, Pustelnia Optino szybko zaczęła pełnić rolę wiodącego ośrodka kultu religijnego, a wierni przybywali do żyjących tu starców, prosząc o umocnienie w wierze oraz szukając porady w problemach codziennego życia. Starzec Leonid zapoczątkował tzw. optińską szkołę starców, którą tworzyli m.in. ojciec Makary Iwanowow (zm. 1860) czy św. Ambroży (Grienkow). Ten ostatni zyskał bez wątpienia największy rozgłos wśród starców Optino (zm. 1891). Był znany i otoczony wielką czcią przez zwykłych wiernych, myślicieli i pisarzy – Leontiewa, Rozanowa, Sołowiowa, Dostojewskiego, Tołstoja, Gogola, którzy odwiedzali go w pustelni i uwiecznili w swojej twórczości. Dynastia wielkich starców przetrwała w Optino do rewolucji bolszewickiej w 1917 r. Promieniowanie pustelni było tak wielkie, iż niektórzy podkreślali, że wszystkie drogi duchowe XIX-wiecznej Rosji krzyżowały się właśnie w Optino [30]. Duch tego religijnego przełomu został także znakomicie opisany w Opowieściach pielgrzyma – anonimowym utworze wydanym w 1884 r. w Kazaniu [31].

Paisjusz opuścił świat doczesny i zagłębił się w świat monastycyzmu. Kiedy jedni szukali bogactwa i kariery, kiedy duch XIV-XVI-wiecznego hezychazmu uległ wśród samych prawosławnych zapomnieniu, Paisjuszowi udało się dotknąć największej tajemnicy życia duchowego, pokazać czym jest modlitwa serca i kontemplacja. Nie mogąc znaleźć ojca duchowego, sam stał się wzorem takiego starca, nauczając tysiące tych, którzy do niego przybywali. Wędrował ku Bogu ponad granicami politycznymi i religijnymi, stając się wzorem mistrza, który starał się kierować w swym nauczaniu – jak wynika z jego reguły i autobiografii - jedynie pokorą, prostotą, miłością i sercem...

dr Ewa Kocój (Kraków)
dr Valentina Pelin (&dagger 2006) (Kiszyniów)

Przypisy:
[1] Tekst ten został wygłoszony podczas Międzynarodowej Konferencji Naukowej Ludzie i idee ponad granicami, zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w Poznaniu (wrzesień 2006 r.).
[2] Rumuński Kościół Prawosławny kanonizował Paisjusza Wieliczkowskiego w 1992 r. podczas pierwszych po upadku reżimu Ceauşescu uroczystości religijnych, w trakcie których uznanych za świętych zostało 16 Rumunów.
[3] D. Zamfirescu, Biruinţa unei idei, w: Paisianismul – un moment românesc în istoria spiritualităţii europene, red. D. Zamfirescu, Bucureşti 1996, s. 9; Nicolaiciuc V., Paisie Velicikovski şi literatura religioasă, w: Analele Bucovinei, An I, 2/1994, Editura Academiei Române, Centrul de studii ,,Bucovina”, Cernăuţi, s. 301-309.
[4] I. Cieślik, Starcy Pustelni Optyńskiej, Kraków; Nowicki Z., Starzec Paisij, w: W drodze, nr 2 (378), 2005.
[5] Szerzej na temat stosunku Piotra Wieliczkowskiego do katolicyzmu, a także unii brzeskiej zob. J. Kuffel, Paisjusz Wieliczkowski w obronie czystości prawosławnej wiary. Polemika z unią i katolicyzmem, w: Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze, t.5/6, 1996-1997, s. 165-170; J. Kuffel, W drodze na Tabor. Theosos w życiu i twórczości św. Paisjusza Wieliczkowskiego, Kraków 2005, passim.
[6] Chodzi o monaster św. Mikołaja Cudotwórcy na rzeką Tiasmin w Miedwiedowie (wówczas na terytorium Rzeczypospolitej).
[7] W literaturze przedmiotu pojawia się często informacja, iż Piotr Wieliczkowski przyjął imię zakonne Parfienij, a współbracia zwyczajowo nazywali go od momentu ślubów Platonem. Szerzej na ten temat zob. Viaţa cuviosului Paisie de la Neamţ – după manuscrisul nr. 154 din Biblioteca Mănăstirii Neamţ, red. diac. Prof. Ioan Ivan, Ed. Trinitas, Iaşi 199, s. 13; Păcurariu M., Sfinţi daco-romani şi români, Ed. Moldovei şi Bucovinei, Iaşi 2000, s. 191.
[8] Grigore Dascălul, Povestire din parte a vieţii preacuviosului părintelui nostru Paisie şi arătare pentru adunarea soborului celui împreună cu cuviioşia sa care cu pronia lui Dumnezeu şi pre urmă neîmpuţinat se păzeşte, w: Paisianismul – un moment românesc în întâmpinarea primul congres ecumenic internaţional ,,Paisie Velicicovski şi mişcarea/moştenirea sa spirituală, Italia, Magnano, 20-23 septembrie 1995, Bucureşti 1996, s. 118-141. Szerzej na temat postaci św. Bazylego ze skitu w Poiana Mărului zob. w: I. Bălan, Romanian Patericon. Saints of the Romanian Ortodox Church, vol. I - ,,Third-Eighteenth Centuries”, St. Herman of Alaska Brotherhood, St. Paisius Abbey, 1996, s. 422- 434; M. Bielawski, Polis monachorum, Bydgoszcz 2001, s. 205-206.
[9] Viaţa cuviosului Paisie de la Neamţ, op. cit., s. 35; M. Păcurariu, op. cit., s. 192.
[10] Viaţa cuviosului Paisie de la Neamţ, op. cit., s. 35.
[11] Wspólnota Paisjusza osiedliła się początkowo w skicie Vărzăreşti k/Galaţi, w części Wołoszczyzny zwanej Buzău. W tym czasie starzec Paisjusz udał się do Bukaresztu, z prośbą do metropolity Wołoszczyzny o przydzielenie mu monastyru, w którym mógłby osiedlić się wraz z mnichami. Metropolita odmówił jednak spełnienia prośby. Po powrocie do Mołdawii, Paisjusz otrzymał jednak zgodę w Jassach na osiedlenie się wspólnoty w Mołdawii od metropolity Mołdawii – Kalimacha. Zob. też S. Cetfericov, Paisie Stareţul Mânăstirii Neamţului din Moldova. Viaţa, învăţătura şi influenţa lui asupra bisericii ortodoxe, ed. Nemira, Bucureşti 2002.
[12] Lipowianami nazywa się w Rumunii wyznawców starego obrzędu, czyli starowierców (raskolników), którzy w wyniku schizmy w łonie Cerkwi Rosyjskiej w XVII w., odłączyli się od tamtejszego prawosławia. Prześladowani w Rosji, opuścili jej tereny, udając się na zachód i południe. Na tereny dzisiejszej Rumunii przybyli w XVIII wieku, osiedlając się m.in. w Białej Krynicy (Fîntîna Albă, dz. Ukraina) oraz w Lipoveni k/Dragomirna (dz. Rumunia). Od nazwy miejscowości Lipoveni na Bukowinie starowiercy nazywani są lipowianami.
[13] P. Mihail, Obştea mănăstirilor Neamţ şi Secu în anul 1837, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi, s. 149-198.
[14] Viaţa cuviosului Paisie de la Neamţ, op. cit., s. 35, 38; Reguła św. Paisjusza. Opisanie z krótką przedmową metropolicie Kyr Gabrielowi z Jass porządku oraz norm życia wspólnotowego. Osiemnaście zasad albo pukntów, w: Św. Paisjusz Wieliczkowski, O modlitwie umysłu albo modlitwie wewnętrznej, przeł. i wstęp J. Kuffel, Białystok 1995, s. 137-146; Daniel, Metropolita Mołdawii i Bukowiny, Vocaţie şi destin filocalic la români, w: Românii în reînnoirea isihastă, Ed. Trinitas, Iaşi, s. 11. Reguła monastyczna św. Paisjusza posiadała co najmniej 18 punktów.
[15] Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków 1993.
[16] Daniel, Metropolita Mołdawii i Bukowiny, op. cit, s. 11.
[17] W zbiorach manuskryptów rumuńskich znajduje się ok. 500 dzieł powstałych w szkole paisjańskiej. Zob. V. Pelin, op. cit., s. 89; G. Ştrempel, Catalogul manuscriselor româneşti, (4 volume), Bucureşti, 1978 (I), 1983 (II), 1987 (III), 1992 (IV).
[18] Szerzej na temat tych postaci zob.: N. A. Ursu, Dascălul Macarie, autorul Gramaticii rumâneşti (1772) şi al lexiconului slavono-român (1778) , w: Limba româna, 34, nr 5, 1985, s. 445-449; N. A. Ursu, Şcoala de trăducători români din Obştea Stareţului Paisie de la mănăstirile Dragomirna, Secu şi Neamţ, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi, 1994, s. 39-61.
[19] Po 1807 roku, kiedy to została utworzona drukarnia w monastyrze Neamţ, tłumaczenia te zostały ponownie przejrzane, poprawione i wydane.
[20] Wiadomo, że biblioteka szkoły paisjańskiej skupiała się za życia starca Paisjusza w monastyrze w Neamţ. W 1859 roku władza wydała dekret o sekularyzacji majątków monastyrów – w wyniku tego monastyr ten utracił nie tylko swoje posiadłości, ale także prawie całą ruchomą i nieruchomą własność, w tym drukarnię. Utracona część księgozbioru, a także dokładna zawartość biblioteki paisjańskiej, nie może być do dzisiaj oszacowana z powodu braku przeprowadzonej wówczas inwentaryzacji.Rejestr ten był badany i wydany przez ks. prof. Dumitru Fecioru w 1941 roku. Na ten temat zob. D. Fecioru, Un catalog vechi de manuscrise şi cărţi al. bibliotecii mănăstirii Neamţului, w: Biserica Ortodoxa Româna, 49, 1941, nr. 7-8, s. 414-443. Zob. także V. Pelin, Contribuţia cărturarilor români la traducerile şcolii paisiene, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi; V. Pelin, Tezaurul de manuscrise de la Neamţ – studiul cercetărilor, w: RLŞtL, Chişinău, nr 5, s. 79-83; V. Pelin, The Correspondence of Abbot Paisie (III), w: RESEE, 32, s. 349-366.
[21] W 1843 roku powstał kolejny wykaz tych ksiąg sporządzony przez Andronica, tzw. Condica lui Andronic, w którym tytuły pozostały praktycznie te same, co w rejestrze z lat 1800-1825.
[22] P. Mihail, Obştea mănăstirilor Neamţ şi Secu în anul 1837, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi 1994, s. 150-152; N. Iorga, Monastirea Neamţului. Viaţa călugărească şi munca pentru cultură, ed. Mănăstirea Neamţ 1925.
[23] C. Zaharia, Paisianismul şi slujirea ecumenică a Bisericii Ortodoxe Române, w: Paisianismul – un moment românesc în întâmpinarea primul congres ecumenic internaţional ,,Paisie Velicicovski şi mişcarea/moştenirea sa spirituală, Italia, Magnano, 20-23 septembrie 1995, Bucureşti 1996, s. 35-45.
[24] M. Bielawski, op. cit., s. 210-213.
[25] Mnich ten pochodził prawdopodobnie z Transylwanii i towarzyszył Paisjuszowi od pobytu na Athosie. Szerzej o tej postaci E. Citterio, Îvăţătura spirituală a stareţului Paisie. Radiografia (descrierea) unei obşti, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi 1994, s. 123-124. Zob. także: www.cernica.go.ro
[26] Cândea V., Locul spritualităţii româneşti în reînnoirea isihastă, w: Românii în reînnoirea isihastă, ed. Trinitas, Iaşi 1994, s. 20; Citterio E., op.cit, s. 123; Sfântul Ierarh Calinic de la Cernica. Viaţa, minunile, acatistul (b.a.), ed. Cartea Ortodoxă, Bucureşti 2007.
[27] M. Păcurariu, op.cit., s. 110-117; Viaţa şi acatistul Sfântului ierarh Calinic de la Cernica, ed. Agapis, Bucureşti 2002, s. 3-48.
[28] T. Bălan, Cetăţile sufletului. Mănăstiri şi schituri basarabene, Chişinău 2002, s. 141-143; Ilviţchi,
[29] prot. A. Sołowjew, Ojcowie Cerkwi o starcostwie i monastycyzmie, tł. S. Maria (Jurczuk), Hajnówka 1997, s. 3-5.
[30] Z Rosji idee paisjanizmu przenikały także do wyznawców prawosławia z terenów Rzeczypospolitej. Nie wiemy dotychczas, czy jacyś mnisi ze wspólnoty paisjańskiej z Mołdawii przybyli bezpośrednio na tereny podzielonej Polski. Jest jednak prawdopodobne, iż kontakty między wspólnotami prawosławia z obu terenów istniały. Potwierdzają to zachowane po dziś dzień w monasterach północnej Rumunii prawosławne druki i księgi z terenów Polski, świadczące o tym, iż w XIX wieku istniały jakieś religijne kontakty między tymi regionami. Ogromny rozwój prawosławia na polskich terenach w okresie międzywojennym, został jednak przerwany wraz z wybuchem nacjonalizmów okresu międzywojennego i II wojny światowej. Także po wojnie prawosławie było tu prześladowane, zyskując dopiero możliwość nieskrępowanego rozwoju po 1991 roku. We współczesnej historii prawosławia w Polsce, postać św. Paisjusza Wieliczkowskiego jest jednak coraz częściej przywoływana.
[31] Opowieści pielgrzyma, Poznań 1988; Opowiadania pielgrzyma, Hajnówka 2000.

— Ewa Kocój i Valentina Pelin